1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮШ ЭРТИНЕДЕН АВЫРАЛДЫ ДИЛЕДИМ

Шагаа бүдүүзүнде Тыва­ның Камбы-ламазы Лопсан Чамзы-биле ужурашкаш, бистиң номчукчуларывыска үнүп орар Ыт чылының ниити шынарларын база Шагаа дугайында тайылбырлап бээрин диледим.
— Тыва чон Шагаа чоок­шу­лаарга, байырлалга белет­кенип-ле эгелээр болгай. Эң-не кол чүүл үнүп орар чыл кан­дыг болурул дээн бодалдарга кээр, тайылбырлап бээр силер бе, башкы.
— 2018 чыл 9 кызыл меңгилиг, чер олуттуг сарыг Ыт чылы. Ооң шинчизи кандыг болур ди­зе, ниитизи-биле чаа үнүп орар чылда үнүш-дүжүт элбек болур. Арга-арыгга ыяш-үнүш эки өзүп-көвүдээр, но­гаан чараш болур. Каракка көзүлбес аза-четкерлерниң хоразындан аарыг-­аржык кижилерни таварып болур. Бедик черлерге тараан үнүш-дүжүт ууттунмас элбек чаагай болур. Бо чылын ниитизи-биле чер-черлери-биле хат-шуурган күштүг болур. Оът-сиген чаагай элбек болур. Азыраан малдан адыр дуюглуг малга эки чыл, а кижилерге арай кадыг чыл. Аныяк-өскенге сайзыралдыг чыл, чаш ажы-төл өзүп, көвүдээр. Чаштарга чыргалдыг чыл, улуг назылыг өгбелерге болгаш элээ­дилерге арай кадыг чыл. Эрге-дужаалдыг, политиктерниң өнчү-хөреңгизинге хорамчалыг чыл болуру магат. Нитиизи-биле Ыт чылы улуг качыгдал чок, чыргалдыг чыл деп сарыг шажынның сан чурагайында санаттынып турар. Чыл дургузунда чаъс, суг элбек болур. Час эртежик дүжер, күстүң кудуруу узаар.
— Шагааның езу-чаңчыл­дарын улуг кижилер, чамдык өг-бүлелер дыка эки сагып турар. Ынчалза-даа өзүп орар салгалдарга ону ам-даа эки билиндирери күзенчиг. Си­лерниң сүмелериңерни бис­тиң номчукчуларывыс улуг сонуургал-биле хүлээп, сагыыр­ боор, башкы.
— Шагааны чылдан чылче демдеглеп эрттирип турарывыс дээрге-ле, ада-өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын сагып, олар­ның арттырып каан изин эдерип, шажын-чүдүлгени өөренип, арыг чаагай мөзү-бүдүжүвүстү хүнден хүнче экижидип ап турарывыс ол-дур, ооң-биле келир үеде салгалдарывыска дыл-домаавысты, чүдүлге-сүзүүвүстү ханы көрүш-биле арттырып бээринге үлегер-чижек кылдыр бо бүгүнү көргүзүп турар бис. 
Шагаага эң-не кол чүве, кижи­ниң сеткил-сагыжы оожум, тайбың болур ужурлуг, ынчангаш арага ижип болбас, кара таакпы тыртып болбас, аас-дыл кылып, маргыжып, чогуш-содаа кылып болбас. Ол чүүлдерни кылыры болдуна бээр болза, кончуг улуг нүгүл, хүрүм болур. Ынчангаш бистиң өгбелеривис шаг-төөгүден бээр бо байырлалды арыг-чаагай кылдыр эрттирип чорааннар. Чүге дизе Шагааны канчаар уткуп, кандыг чылдагаан азы үүле тургузуп алыр сен, бүдүн чыл дургузунда чуртталгаңга ол үүлениң түңнели илереп кээп болур. Ада-өгбелеривис чонун бодап, ажы-төлү, өдек-хонажы, чер-чурту, күрүнези дээш чаа чылдың бо бирги хүнүнде улуг йөрээлдер салып, чалбарып, кара үүле черле кылбайн чораан­нар.
Шагаада кол кылыр езу-чаңчылдар: бирээде, Шагаа хүнүнде саң салыр, ийиде, ада-өгбелериниң езузу-биле шын эрттирер чурумун сагыыр, үште, байырлалда корум-чурумну шыңгыы тудар, дөртте, чаа чылдың дүжүп кээр үезин база сагыыр.
— Саң салырда, албан бедик черге салыр бе? Хоорай чурттакчызы канчаарыл?
— Шагаа саңын ыяап-ла бедик черге барып салыры албан эвес, бодунуң чурттап турар чериниң чанынга арыг черге салыры езу-чурумга дүгжүп турар. Мооң мурнунда үелерде Дөгээ даанга саң салып турган бис, эрткен чылдан эгелээш, Дөгээге, Кадарчы тураскаалының чанынга эрттирер саңга чон кайы-даа кожуундан кээп, киржип турар апарган. Бо черлерге саң салырынга шажын-чүдүлге улузу ТР-ниң Чазаа улуг белеткел ажылдарын чогумчалыг чорудуп турар.
— Саң салырда, кандыг чемнер белеткеп алза эки?
— Шагааның улуг саңынга сарыг шажынның езу-чурумун езугаар үш ак чемни (сүт, хойтпак, саржаг) болгаш чигирзиг үш чемни (чигир, ары-чигири, «пурам» дээр даш чигир) Шагааның саңынче өргүүр ужурлуг. Ниити чемнерни адаар болза, оларга ааржы, далган, чөкпек, курут, өреме, быштак колдуу хамааржыр. Чиңге-тараа болгаш кырлыг-караны саңга болгаш буян-кежик хавынга ажыглавазын сүмелеп турар.
Улуг Шагаа саңынга кээрде, бо чемнерни, курут биле быштактан аңгызын, шуптузун тыва далган-биле холуй, борбактай тудуп алыр болза эки.
— Ону өг-бүлениң кижи санынга кылып алыр бе?
— Кижи санынга азы чаңгыс аай бир улуг борбак кылдыр тудуп аар бе, ону кижи бүрүзү боттары эптиин көрүп көөр. Саңга ак чемнерниң дээжизин өргүп тура, ол ак чем эрткен үелерде кылып каан буянныг үүле-херектериниң демдээ кылдыр бодап алыр болгаш ону өргүвүшаан, келир үеде буян-кежик мээң болгаш амылыгларның чуртталгазынга делгерээр-ле болзунам, нүгүлдүг үүле кылдына бээр чылдагааннарның тыптыры чавырылзын деп сеткиир болза эки.
Шагаа саңынче болгаш өске-даа дагылгалар үезинде нүгүл, өлүм-чидим-биле холбашкан (амытанның амызын үскеш, ооң эъди-биле кылган, кажар, меге арга-биле тып алган акша-биле садып алган дээн ышкаш) өргүлдерни кылыры хоруглуг.
Саң салыр ыяш арыг, кургаг болур ужурлуг, оон аңгыда отче бүрүлүг ыяштарның будуктарын салыр болза эки. Оларга артыш, шаанак, агы, каңгы, чойган карты, өвээнчи, дыт, шиви, чойган бүрүлери хамааржыр.
— Чолукшулга база кадак сунар езулалдарның чурумун шын сагыыры күзенчиг. Чамдыкта кадакты буу-хаа туткаш, сунган кижизиниң мойнунга кедириптер болгай.
— Чолукшулга езулалы саң салганының соонда, чаа хүн үнүп кээрге кылыр. Ол дээрге кижи­лерниң бот-боттарынга хүндүткел, аас-кежик илереткен байыр чедириишкини болур. Шагаада азы үр үеде көрүшпээн улус чолукшуур. Бичии назылыг кижи бир дугаарында адыштарын өрү көрүндүр салыр. Ол дээрге-ле «бичии меңээ даянып болур силер, силерниң чагыг-сүмеңер кезээ шагда хүлээп алыр мен» дээни ол. Улуг назылыг кижи «ол хүндүткелди хүлээп алдым, сеңээ мээң буяным, назыным четсин» дээн сагыш-сеткилдиг, кырындан холдарының адыштары куду көрүндүр, шенек дужу чедир салыр.
Кадак – хүндүткелдиң, арыг болгаш эп-найыралдыг хамаа­рылганың, ак сеткилдиң демдээ. Кадакты сунарда, аксын бе­рип турар кижиниң талазынче көрүн­дүрүп алгаш сунар. Ол дээрге «аас-кежик силерде болзун» дээ­ни ол. Хүлээп алган кижи кадакты оң талазындан солагай талазынче ортузундан сыга тудуп, дүрүп алгаш, хойлап алыр (тыва тоннуг болза) азы бедик, хир чок черге салып алыр. Кадак сунары тускай езулал болганда, туруп кээп, тонун азы костюмун өөктээш, курун куржангаш, хүлээп алыр. А өгбе кижи кадакты олура хүлээп ап болур. Улуг назылыг кижи аныяк кижилерге кадакты кедирип болур, бичии кижи болбас. Оон аңгыда кадакты лама башкы кедирип болур. Айызын, номунуң күжүн берип турары ол.
— Саң салыр, чолукшулга езулалдар соонда?
— Йөрээл салып чолукшаан­ соонда, арыгланыр езулалды катаптаар. Арыг харга аңдаштанып чуңгулаар. Дараазында ак айның дургузунда шагаа доюн дойлап келир. Кижилер бот-боттарынче аалдажыр, чолукшуур. Оон аңгы­да янзы-бүрү тыва оюннарны ойнаар: кажыктап, тевектеп, шы­дыраалап, даалылап, панчык­тап, хендирбе сый шаап дээш оон-даа өске.
— «Сор» деп езулалды чугаалап бээр силер бе.
— Шагаа бетинде кылыр езу­лалдарга «Дугжууба» дээр арыг­лаашкын езулалы биле «Сор чалаары» хамааржыр.  Ай санаашкыны-биле 29 чаазында азы Шагаа хүнүнге чедир ийи хонук бурунгаар хүрээге лама башкылар «Дугжууба» деп бүдүн чылда кылдынган нүгүлдүг үүлени арыглаар арыг­лаашкын езулалын кылыр. Ол езулалче «Арбан хангал» азы «Он Сагыызыннар» деп хуралды хураары, а кежээ «Сор чалаары» деп езулалды кылыры кирип турар. Ол эң-не чараш болгаш онзагай езулалдар-дыр. Ынчангаш аңаа чыл санында дыка хөй чүдүкчүлер чыглып келир.
«Дугжууба» дээрге тибет дылдан «нүгүлдүң, хай-бачыттың янзы-бүрү алдан ажыг хевирлерин үндүрер ужурлуг багай чүктеринче оларны үндүрери» дээн уткалыг. Кижи ону кылдырткан соонда, чаа келир чылда чиик-чаагай, каң-кадык, чоруу чогунгур, бай-шыдалы эки, аас-кежиктиг, оожум, тайбың сеткилдиг боор.
Ынчангаш шаг-төөгүден бээр-ле сарыг шажын чүдүлгелиг чоннар ол езулалды аажок ханы сүзүк-биле шыңгыы сагып чораан­нар. Хүрээге номнал, мөргүл үезинде кол езулал кылдыр эрттирер чурумну «Дугжуу­ба» дээр. Аңаа кээр бетинде чүдүкчүлер бажыңынга тыва далган-биле мага-бодун дүрбүп, аштап, арыглап тургаш тудуп алыр ужурлуг. Ону кылырда, чүгле далган биле арыг суг ажыг­лаар, оон өске чүнү-даа холуп болбас. Мага-бодун ол далган-биле арыглай чүлгээн соонда, ылаңгыя аарып турар черлерин эки чүлгүүр, ол далганче хамык-ла аарыгларын, хай-бачыдын, чидириглиг халактаашкыннарын, улустуң аас-дылдыг каргыш-чатказын киирип, сиңирип каар. Оон ол далганны хүрээге эккелгеш, ында мөргүл кылыр өрээлде тус­кай кылып каан езулалга ажыг­лаар «Сорже» киир каап каар. Ол «Сор» иштинче хүнзедир келген чоннуң эккелген далганнары чыг­лып чыдар. 
«Сор» дээрге дыка бедик сүүр кылдыр кылып каан үш булуңчук суурга-дыр. Ону далгандан чалбыраашталып турар от дылдары бар кылдыр кылган болур, ынчангаш ол хып чыдар отка дөмейлежип турар. Ону долгандыр дөрт балиң-тормаларны тургузар, ылап-ла оларны ам-на «Дугжууба» дээр.
Ламалар судурларны, тариналарны номчуп тургаш, «Сорну» арыглап кааптар болгаш, аңаа шажынның бүгү дайзыннарын болгаш шупту шаптараа­зыннарны өрттедип кааптар хуулгаазын күштү кыйгырып, дилеп тургаш, сиңирип каар. Номчулгага орган чүдүкчүлер хамык бак сеткил, шаптараазыннар, хай-бачыт отка төндүр өрттенип турар кылдыр, сагыш-сеткилинге бодап, ону угаан-биле хайгаарап олурар ужурлуг.
Ооң соонда «Сор чалаар» деп езулалды кылыр. Ону даштыгаа от  кыпсып тургаш кылыр. Хүрээге номчулга соонда шупту ламалар олуттарындан тургаш, хүрээден үнүп, херимден ырай бергеш, баш бурунгаар белеткеп каан одагга келир. «Сорну» отче киир каапкаш, ламалар ооң-биле кижи бүрүзүнүң эккелгени далган-биле кылган хепке кудуп каан бүгү хай-бачытты, дайзыннарны болгаш көзүлбес мага-боттуг шажын-чүдүлгениң шаптараазыннарын шооча-биле дуглап каапкан кылдыр, ынчаар домнап, тарбыдап кааптарлар.
— Сорну кижи боду кылып болур бе?
— Бо ёзулалды чүгле хүрээге ламалар кылыр. «Сор» чүгле хү­рээде бар, олче киир каап четтикпээн далганнарын даштыгаа «Сор чалаар» отче киир каап болбас. Лама башкыларга ону арыглаар номну ыяап-ла хүрээ иштинге номчудар. Бо езулалды кижи боду кылыры болдунмас, нүгүл болур, өске черге от салып алгаш, ону кылыр болза, бойдус-хүрээлел, ылаңгыя от чүдерей бээр, ону ынчаар шын эвес кылыр болза, ол кижи бодунга болгаш бойдуска, долгандыр кижилерге хора чедирер, улуг хилинчек болур.
— Шагаада шупту кижи­лерниң ниити төрүт­түнген хүнү дээр?
— Эрги чылдың сөөлгү хүн­неринде, бүдүү айда, Шагаага бе­леткел кидин түлүк чоруп эге­лээр. Бажың-балгат, өг иштин аштап арыглаар, ширтектерни, чадыгларны, тонну даштыгаа арыг хар кырынга азы са­вааш-биле кактаар, идик-хепти чуур, кижи бүрүзүнге аар өртектиг торгулардан чаа хептер даа­радыр чораан. Чолукшулга үезинде хүндүткел кылдыр сунар кадактарны белеткээр, өске-даа суй белектерни садып алыр. Шагааның тускай амданныг чаагай чыттыг аъш-чемин база белеткеп эгелээр. 
Эрги Тывага шаанда Шагаа­да кижи бүрүзүнүң хары неме­жир, кижи бүрүзүнүң болгаш шуптузунуң ниити төрүттүнген хүнү болур турган. Амгы үеде ышкаш төрүттүнген хүн деп чүве кажан-даа турбаан. Өгнүң эр ээзи эң эки аъттарының челдерин дырап, аштап, эзер-чонактарын чаартып, чүген-чуларын кылайты аштап, аалдың ыттарының мойнунда мончарын, баглаар чевин-баан безин чаартыр турган.
Эрги чылдың эң сөөлгү хүнү ай­ның 30 чаа база онзагай ужур-дузалыг, уткалыг болур. Ол хүн чүдүкчүлер байырлалга бе­леткелди доозупкан турар. Өг-бүлениң шайлаар аъш-чемин байырлал ширээзинге долу делгепкен турар ужурлуг. Чылдагааны – аъш-чемниң буян-кежии үнүп кээр чылда үзүлбес болзун дээш. Бүдүү дүнезинде Балден Лхамо Бурган Ыдыктыг Дээрлерден черже дүжүп келгеш, мөргүл номчуп, тейлеп, чалбарып, буян-кежиктиг үүле-херектер бүдүрүп турар өг-бүле бүрүзүн эргип, оларга айысты, чаагай йөрээлдерни шаңнап, алгыжын ыдып бээр деп бурунгу өгбелеривис ынчаар санап, ону аажок сагып чорааннар. Ынчангаш дыка хөй улустар ол дүне удувайн, мөргүлдер номчуп, Балден Лхамо Бурганның чаларап кээрин эрттирбезин кызып, тариналар номчуп тура хонар.
— Тыва чон сөөлгү үеде Шагаа бүдүүзүнде хондур номналдарга олурары эки чаңчыл апарган. 
— Ийе, ол тыва чоннуң база бир чаа езу-чаңчылы болуп, кончуг күштүг езулал болу берген. Чон чаа чылче кирер бетинде арыглаашкынны кылып, чүдүп-тейлеп чоруур келир салгалдарга аажок эки салдарлыг үлегер, чижек бооп турар. Ынчалза-даа лама башкылар ном номчуп турда, ында хондур олуруп турар улус хөй удувас болза эки, чүге дизе Балден Лхамо Бурганның кээрин билбейн, айызын четтирип албайн, буян-кежиктиг үүле-херектер бүдүрүп шыдавайн баар.
Ном үезинде эки чалбарыыр, сүзүглээр, эрги чылды үдеп, ооң-биле катай «кылып каан нүгүлдерим, угааным хир-чамы, мугулай чоруум, кылдынган шаптараазыннарым арыгланып, шупту арлып чоруй барзын, чаа чылче арыг чаагай бодум кирейн» деп чалбарыглар салып, сүзүглээр.
Корум-чурумну сагыыр талазы-биле мындыг чүүлдү ада-иелер, аныяктар, назы четпээн улус кичээнгейге алыр болза эки. Ада-иезинге хондур номга олурар деп чугаалааш, чорупкан элээдилер кудумчу кезип, хөлезилиг хонар бажың алган боор, ада-иезин мегелээр нүгүл кылып турарлар. Ынчангаш ада-иелер, назы четпээн ажы-төлүңерни кады эдерип, номга олуруп, өөредиг дыңнап, езу-чаңчылдарны угаан-медерелинге утпас кылдыр быжыглап, чаңчыктырары чугула.
— Чаа чылда чонга кандыг күзээшкиннер кылыр силер, Башкы.
— Үнүп кел чыдар Ыт чылында Тываның бүгү чонунга, олар бот-боттарын хүндүлежип, деткижип, чер-чуртувуска аржаан сугларывысты, бедик арт-сыннарывысты, даглар, хемне­ривисти, арга-арыывыс­ты, казымал байлаавысты кижи бүрүзү хайгаарап, хумагалыг болурувусту кыйгырбышаан, Тыва черивисте чурттап чоруур­ кижилерниң болгаш бүдүн Өртемчейде бар шупту дириг амытаннарның аас-кежии дээш, Үш Эртинеден авыралды дилеп, чалбарып, сүзүглеп, кижи амытанның амыдырал-чуртталгазынга аас-кежикти, чедиишкиннерни, хей-аъды, сүлдези бедик болурун күзеп, йөрээлим салып тур мен!
Ал бодум түрезе түрезин,
Арат чонум черле 
                  сандаравазын!
Алдынай СОЯН 
чугаалашкан.  

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.