1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮҮЖЕЛИГ-ЛЕ ҮСТҮҮ-ШЫНАА

Таңды-сыны эдээнде Үстүү-Шынаа.
 
Тес-Хем кожууннуң мурнуу-барыын талазында, карак четпес делгем шынааның үстүү талазында бичии суурну Үстүү-Шынаа деп адаар. Ол улуг орук хажыызында, Таңды-Сынның ыдыктыг дагларының эдээнде турар — оң талазындан Алдын-Богаа, ортузунда улуг Кара-Бедик даа, Пөштүг-Кыр, Ала-Ак дээш чоруп каар. Ийи талазындан хемчигештер агып чыдар: оң талазында Кара-Хөлден баткан Хөл-Өөжү, а солагай талазында – Арысканныг. Бо ийи хемниң бирээзи суурдан чүгле каш базым черде. Ол Кара-Хөлдүң өөжүнден агып баткан болгаш суурну Хөл-Өөжү деп база адаар. 
Үстүү-Шынааның девискээ­риниң ук-төөгүзүнде чолдак-чоодулардан, тос-каралардан укталган кочанайлар, чоодулар, араваалар, дамчайлар, кадыг-каралар, багай-оолдар, күнзектер, сиилиңмейлер, док­тууттар, билчирлер, сандый-оолдар, деликейлер колдаан төрел аймак ажыл-ишчи чон бо черни ээлеп, амыдырап-чурттап чоруур.
Суму чагыргазында Байлак Та­наа-Херелович Кадыг-Кара чаа-ла бир чыл болуп турар. Ол боду бо суур чурттуг болгаш, чо­ну-биле чоок, чаңгыс чер-чурттугларының, суурунуң амыдыралын эки билир, сумузунуң келир үеде сайзыралы дээш кызып ажылдап турар аныяк удуртукчу.
Ооң чугаазы-биле алырга, бо хүнде Ү-Шынаа сумузунда 104 өреге бар, доктаамал чурттап турар кижи саны 298 (паспорт-биле 418 кижи). Сумуда чагырга чери, школа, уруг­лар сады, фельдшер-аку­шер пунк­тузу, Культура бажыңы, библиотека ажылдап турар. 14 өг-бүле инек малдыг. Оларның 7-зи “Инек – чемгерикчи малым” деп төлевилелдиң киржикчилери. Сумуда 22 кыштаг бар. Малчыннарның малының баш саны бо хүнде: бода мал 1 муң ажыг, хой – 1560, чылгы – 300, өшкү 263 баш. Бо чылын кожуун­га “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң Ү-Шынаадан киржикчилери эки көргүзүглүг болган.
 
ЧАА КУДУК
 
Сумунуң чурттакчыларын суг-биле хандырып турган 2 кудуктуң бирээзи үрелген. Чоокта чаа, ноябь айда, “Бичии суурнуң сайзыралы” деп төлевилел-биле сумуга чаа кудукту кылдырган. Ам школа чаны кезек девискээрниң чурттакчылары чаа кудуктуг бол­ганнар. Ооң хүлээнип алган “ээзи” Байлаң-оол Кочанай ку­дуу­нуң суун доңурбас дээш, хүн­нүң одап, карактап турар.
Барып-барып ырак көдээ суур­нуң кудуунга ийи кочал туткан орус омактыг кижи суглап кээрге, чаптааш, сонуургай бердим. Ол Ү-Шынаа күдээзи, Абаза чурттуг Алексей Попов деп кижи болду. Алексей бо суурга күдээ­леп келгеш, 10 чыл ажыр чурттай берген. Өөнүң ишти, тус чер чурттуг Арина Викторовна. Олар хөй ажы-төлдүг өг-бүле: 2 кыстыг, 2 оолдуг. Алексей Георгиевич “Ойна” артелинде бульдозер мунуп турар. “Ээлчеглиг (вахтовый) ажылдыг болгаш, бажыңымга үргүлчү турбас мен. Өөм иштинге, уруг-дарыг чанын­да олурар кижиге, суглаары бер­­ге. Ам суувус чоокшулаан, эки-дир” – деп өөрүшкүзүн илеретти. “Эгезинде танывазым көдээ черге чурттаары берге тур­­ду, ам өөрени бердим. Шимээн-дааштыг, хөлзээзинниг хоорайга бодаарга, маңаа чурттаары дыш-тыр” – деп, Ү-Шынаа чурттакчызы болганынга чоргаар­ланып чугааланды. 
Поповтарның өг-бүлези суму­нуң бир үлегерлиг, ажылгыр, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелериниң бирээзи.
 
АНЫЯК ДИРЕКТОР
 
Ү-Шынаа ортумак школазы эвээш санныг өөреникчилерлиг школага хамааржыр.  Ында амгы үеде 60 өөреникчини янзы-бүрү эртемнерге 16 башкы өөредип кижизидип турар. Школаның коллективин бурунгаар үзел-бодалдыг аныяк директор Руслана Орус-ооловна Борбай-оол удуртуп турар. Ол коллективи-биле школазының оран-савазын чаагайжыдар сорулгалыг боттарының күжү-биле пластик соңгаларны салдырып алганнар. Чаа соңгалар салдырыптарга, школаның ишти чырып, чылып, одалгаже улуг чарыгдал үндүрбес апарган. Ол ышкаш “Школаларга чылыг санитарлыг өрээлдер” деп федералдыг программаны боттандырып, школаның иштинге арыгланыр өрээлдерни кылдырган. Өөреникчилери “чылыг туалеттерге” чаңчыкпаан, даштыгаар үне халчып-ла турар болганын директор чугаалааш: “Чоорту өөрени бээрлер ирги бе” деп немеп кагды. Кадыг-дошкун агаар-бойдустуг көдээ черге дадыккан ажы-төл чаагайжыткан өрээлдерни “өскелеп” турары-даа чөп.
Убсануур ыйгылаажының девискээринден суму чоок болгаш, школа Арысканныг заповедниги-биле сырый харылзаа­лыг ажылдап турар. Ынчангаш республика чергелиг экологтуг мөөрейлерге үргүлчү шаңналдыг черлер ап келген. Чижээлээрге, “Куштар – бистиң өңнүктеривис” деп мөөрейге 1-ги чер, Убсануур ыйгылаажының 100 чылдаанынга видео-байыр чедириишкини кылгаш база дээди шаңналды алганнар. Школаның директору бо чылын “Тываның өөредилге албан черлериниң тергиин удуртукчузу-2018” деп мөөрейниң “Келир үеже бурунгаар үзел-бодалдыг аныяк удуртукчу” деп шаңналынга төлептиг болуп Финляндияга халас өөредилге эртер сертификатты алган.
Школачылар эртенги шактарда кичээлдээш (чаңгыс ээлчегде), дүъш соонда сонуургалының аайы-биле янзы-бүрү бөлгүм­нерде (“шевер холдар”, англи дыл, хүреш, хол бөмбүү, баскетбол, ритмика) өөренип турарлар. 
Англи дыл башкызы бо-ла шко­ланың доозукчузу Лада  Бил­чеймаа. Ол ТывКУ-ну 2008 чылда дооскаш, төрээн школазында ажылдавышаан, аспирантура­да өөренип турар. Лада Михайловна уругларга англи дыл кичээл­де­ринден аңгыда, англи дыл бөлгүмүнде дылды ханы өөредип эгелээн. Ооң өөреникчилери кожуун, республика чергелиг англи дыл мөөрейлеринге үргүлчү киржир чаңчылдыг. Чоокта чаа кожуун­ чергелиг “Талантылар шоузу” деп англи дылга ыры мөө­рейинге ооң өөреникчизи үшкү классчы Туяна Кадыг-Кара англи чогаалчы Уильям Блейктиң поэ­мазын номчааш, бирги черге төлептиг болган. 
Уланчызын 2018 чылдың декабрь 6-да үнген №143 "Шын" солундан номчуңар.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруу.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.