1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮҮЛЕ БҮРҮЗҮ ЧҮС МУҢ КАТАП КӨВҮДЭЭР

Бо чылдың май 16-ның хүнүнден эгелеп июнь 13-ке чедир буддистерге ыдык ай кылдыр санаттынып турар. Чүге бо үе онзагай болуп турарынга хамаарыштыр Буян башкы редакцияга чедип келгеш, номчукчуларга бодунуң тайылбырын болгаап берген.

– Буддий тибет календарь ёзугаар май 16-дан июнь 13-ке чедир ыдык ай болуп турар. Чүге дээрге Бурган башкы Будда Шакьямуни бо айның 15-тиң хүнүнде төрүттүнген база 35 харлыында Будда апарган, бо-ла үеде 80 харлыында арыг чыргал оранынче аъттанып чорупкан. Ынчангаш бо ай кончуг күштүг, хуулгаазын шынарлыг болуп турар. 

Бо үеде кандыг-даа үүлени – экини, багайны-даа кылырга, 100 муң катап көвүдээр. Кижи бүрүзү бодунга экини күзеп чорууру билдингир. Ынчангаш чүгле экини кылырга, кижиниң бодунга эки, чаагай болур. Ол-ла үеде кижи бүрүзү бодунга багайны күзевейн чоруур болгай. Ынчангаш багай чүве кылыр болза, ол база муң-муң катап көвүдей бээр.

– Кандыг багай кылдыныглар болдурбас ужурлугул? Маңаа хамаарыштыр тодараңгай угаадып көрүңерем, Башкы…

– Кижиниң бодунга эң-не улуг хоралыг багай дээрге арага ижери, араганы садары болгаш араганы өскелерге сыгаары. Ол ышкаш шак ындыг багайларга таакпы, чыдыг чашпан тыртары база хамааржыр.

Оон улуг багай дээр болза, ол өлүрүүшкүн, кандыг-даа дириг амытанның амызын үзери. Кымның-даа, дириг амытан бүрүзүнүң эң-не үнелиг чүвези – амы-тыны болур, кым-даа өлүксевес болгай.

Че, ооң соонда – оор чорук кылыры. Оорга алзырга, кижи бүрүзүнге хомуданчыг. База бир багай нүгүл – өг-бүлезинге өскерлири. Анаа-ла чурттап олургаш, өске кижи-биле холбажып, өскерлип чоруурга, кончуг багай.

Ооң дараазында – сөс-домаа-биле баък чүве кылыры. Мегелээри, хоп дажыыры, өскелерни бактаары. Багай-даа кижини бактаарга, ол нүгүл болур.

Бир эң улуг хора – багайны сактып бодаары. Баък чүве бодааш, кижи бодун муңгарадыр, бодунга аас-кежик, өөрүшкү болдурбас, бодунга ынак эвес болуру-дур. Ооң ужун кылык, килең, могаттынары, хүннээри, адааргаары ышкаш багай талаларга алзыр. Багай чүве бодааш, бодун дүвүредири, коргары, девидээри, сагыш аарыыры кижиге дыка хоралыг. Шак ындыг багай бодалдар кара сеткилден, хирлиг угаандан үнүп турар. Ынчангаш сагыш-сеткилин, угаан-­бодалын арыглаары кончуг чугула.

– Ылаңгыя бо ыдык айда чүгле эки чүве кылыры билдингир ышкажыл? Алыс угунда чаңгыс мынчан эвес, кажан кезээде эки чүве кылып чо­руур ужурлуг-ла ыйнаан?

– Ийе, кезээде чүгле экини кылып чорууру кончуг чугула: кижи эки чурттаайн, эки ажылдаайн, эки өөренийн деп бодаар. Чүгле бодаар эвес, а херек кырында ынчалдыр кылыр, чугаалаар, чедип алыр ужурлуг, ынчан ол кижи ажыл-агыйынга, өг-бүлезинге, ажы-төлүнге ажыктыг, дузалыг, амыдыралынга чедиишкинниг болур.

База бир чугула чүве – бо ыдык айда аргалыг болза эът чивес, чүге дээрге ол амылыг малдың өлүрүүшкүнү-биле холбашкан, ынчангаш ол нүгүл кылдыр санаттынар. Хөй эът чиирге, назы-хар кыскаладыр, хоралыг болуп турар. Бир эвес аргажок чиир ужурлуг болза, өршээл дилээр, ол амытан эки төрүмелдиг болзун деп күзээр.

Ынчангаш ыдык айда кылдынган эки чүүлдер чүс муң катап көвүдээр болганда, хөй-ле экини кылыры чугула. Хүрээлерге барып чула кыпсыр, мөргүлдерге олурар, хүрээлерни, субурганнарны, мани хүртүлерин аштап арыглаар, чугайлаар, септээр. База Будда бурганның өөредиин хөй дыңнаар, ону күүседир, херек кырында ынчаар кылыр ужурлуг. Ол ышкаш бо айда лама башкыларны, ылаңгыя Индияда, Иволга хүрээзинде өөренип турар хуурактарны шайладырга, аъшкарып-чемгерерге, акша-төгерик-биле деткимче кылырга, дуза кадарга, улуг буян болур. Шак-ла ындыг эки деткимчени чединмес болгаш аарыг-аржык кижилерге, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге көргүзерге, буяны улгадыр. 

Тибет ай календарының ыдык Сака-Даваа айында чонувуска сагыш-сеткил арыглаашкынын чорудуп, эки чүүлдерден кылып тургаш, буянын чүс муң катап көвүдедип алырын күзедим.

– Чонувуска тайылбыр кылып бергениңер дээш улуу-биле четтирдивис, Башкы.

Надежда ЭРГЕП чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.