1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГБЕЛЕРНИҢ ӨНЧҮЗҮ

Март 28-те Үндезин тыва культура төвүнге «Өгбелерниң өнчүзү XXI чүс чылда» деп төлевилел дугайында «тө­ге­рик столга» сайгарып чугаа­лашкан. Ук төлевилелдиң сайгарылгазы ТР-ниң Культура яамызы, ТР-ниң А.С. Пушкин аттыг нацио­нал библиотеказы, ТР-ниң Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг бол­гаш социал-экономиктиг тус­кай шинчилелдер институду, Тываның үндезин культуразын хөгжүдер төвү, ТР-ниң Чазак Баштыңының оралакчызы А.П. Дамба-Хуурактың киржилгези-биле эрткен. Оон аңгыда чоннуң амыдыралы, ке­лир үези дээш үргүлчү сагыш човап, дүвүреп чоруур­ республиканың хүндүлүг хоо­чуннары, методист башкылары, эртемденнери, хөй-ниити организацияларының төлээлери, кожуун-суурлар­ның культура ажылдакчылары, биб­лиотекарьлар киришкен. 
«Бичии уругларның бол­гаш аныяк­тарның сагыш-сет­кил болгаш мөзү-шы­нар кижизидилгезиниң билииш­киннериниң дугайында ТР-ниң Чазаа доктаалды хүлээп алган. Ол дээрге Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң ТР-ниң Дээди Хуралынга (парламентизинге) 2019 чылда республикада ажыл-херектер дугайында «2019 чыл – национал сорулгаларны чедип алырының оруунга старт» деп Айыткалынга берген даалгазы болур. Ооң-биле чергелештир «Чаңгыс демниг Россия» партияның регион салбырының «Чурттап чор мен. Ынак мен. Чоргаар­ланыр мен» деп төлевилелин 2019 чылда эгелээ­рин ол саналдаан турган. Кажан концепцияны ажылдап кылып тургаш, төөгүнү, үндезилээр материалдарны сайгарып шинчилеп көргеш, келир салгалдарывыс үнелеп, хүндүлеп, ыяк сагып чоруур ужурлуг чаагай чаңчылдарны, амыдыралчы билиглерни дамчыдып бээри-биле тыва чоннуң эң эки бурунгу ёзу-чаңчылдарны шилип, катап эгидери чугула деп түңнелге келдивис. Ынчангаш бистиң сорулгалыг ажыл-херээ­вис – чаа салгалдарга тыва ниитилелдиң хөгжүлдезиниң дугайында шын төөгүнү, шупту адырлар, ооң иштинде ёзу-чаңчылдарның болгаш культураның айтырыгларының талазы-биле, чөптүг шынныг төөгүнү дамчыдып бээри» – дээрзин Тыва Республиканың Чазак Даргазының оралакчызы – ТР-ниң Баштыңының Администрациязының – ТР-ниң Чазак Аппарадының удуртукчузу А.П. Дамба-Хуурак "төгерик столдуң" ажылын эгелеп тура, демдеглээн. 
«Өгбелерниң өнчүзү» деп төлеви­лелдиң боттандырыл­газының дугайында «ТР-ниң А.С. Пушкин аттыг нацио­нал библиотеказының эртем­ болгаш инновация ажыл-чо­ру­дулгазының талазы-биле ди­ректорунуң оралакчызы Айлаңмаа Ооржак илеткээн. ТР-ниң Үндезин хоой­лузу, РФ-тиң хоойлужудулгаларынга дүүштүр дөзевилеп кылган төлевилелдиң амыдыралга чугулазын барымдаа­лап, улусчу ёзу-чаңчылдарны чурттакчы чон аразынга идепкейлиг неп­тередип ажыг­лаар талазы-биле бөлүк хемчеглерни эрттиреринге тайылбырлыг хуудустарны, методиктиг материал­дарны ажылдап кылыр, тыва улустуң ёзу-чаңчылдарын суртаалдаары-биле фестивальдар, мөөрейлер эрттирер, чогаадыкчы ажылдарны чорударының дугайында демдег­лээн.
Тыва чоннуң ажы-төл кижизидер бурунгу чаңчылдарын уттуп, ону сагывайн барганының уржуу-биле амгы үеде кан­дыг бергедээшкиннер тургустунуп кел­гениниң дугайында ТР-ниң Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң эртемденнери Светлана Донгак, Айлана Күжүгет илеткээн. Чоннуң делегей көрүүшкүнүнге, амыдыралчы билиглеринге, күш-ажылга чаңчыктырып өөредир ёзу-чаңчылдарының дугайында тускай номнар кылдыр үнген эртем-шинчилел ажылдарын чоннуң сонуургап номчууру чугула дээрзин эртемденнер айыткан. Чүге дээрге, ниитилелде корум-чурум, кижизидилге талазы-биле тургустунуп келген нарын айтырыгларны бурунгу ёзу-чаңчылдарда, улустуң аас чогаалында сиңген үзел-көрүжүнге даянып, шиитпирлеп болур дээрзин саналдаан. 
«Чоннуң культуразынга үнде­зилет­тин­ген тыва кижиниң этикеди» деп илеткелинге Айлана Күжүгет: «Кандыг-даа чон, демниг ниитилел болуп артып каар аргазы-биле, социал кодту, ниитилелде кижи бүрүзүнүң сагыыр корум-чурумун айыт­кан программаны тургузуп алган болур.
Бир эвес ындыг негелделиг корум-чурум чок, хайгаарал чок, янзы-бүрү багай чүүлдер көвүдээрге, ниитилелдиң хоозурап буурап дүжери чайлаш чок» дээрзин төөгүчү эртемден А.К. Байбулин тайылбырлап турар. Этикет дээрге сагыыр ужурлуг корум-чурум, код, ёзу-чаңчылда сиңген делегейниң чоннарының культуразының тургузуу-дур. Ынчалза-даа үе-биле бадыткаттынган корум-чурумнуң дүрүмнериниң ужур-утказы чоор­ту уттундура бээр болза, ооң чүгле даштыкы овур-хевири артып калыр. Ооң мурнунда корум-чурумну ёзу-чаңчылдарга даянып, хынамчалыг хайгаарап  турган болза, амгы үеде олар кызыгаарлыг болганда, өске чаа хевирлер херек болуп турар. Бурунгу түрк-моол чоннар бойдус­та бүгү чүүлдү амылыг кылдыр көрүп, «Чер ээзи…» деп билиишкин-биле тайылбырлап чораан ужуру-биле бойдус­ка, оран-делегейге камныг-хумагалыг чораан. Ынчангаш ол чоннарның аразында тываларның өгбелеринден дамчып келген сүзүктүг болгаш сезиктиг бодалы ам-даа бар» деп чугаалаан. А.К. Күжүгет тыва чоннуң бурунгу ёзу-чаңчылдарын ханызы-биле эртем ёзугаар шинчилелди кылгаш, «Духовная культура тувинцев: структура и трансформация» деп номну бижээн, культурология эртеминиң доктору. 
Шаг-төөгүден бээр алыр болза, төрел аймак бүрүзү бот­та­ры­ның салгакчызы, ада-иези ажы-төлүнүң корум-чуруму дээш харыысалгалыг болуп чораан. Ынчангаш амгы үеде чоннуң мурнунга хүндүткелдиг, тура-со­руктуг, төлептиг кижилерниң көскү үлегер-чижээнге даянып­, төрел аймактың ажы-төл кижизидеринге ажыглаар аргазын база чугаалашкан. Ооң-биле холбаштыр «Төрел аймаам — чоргааралым» деп илеткелин Чодураа Сарыг­лар таныштырган. Ол Бай-Тайга кожуун­да Алаш хемниң Күжүгет аймааның үлегерлиг төлээ­ле­ри Күжүгет Серээевич болгаш Сергей Күжүгетович Шой­гунуң  болгаш ук аймактың өске-даа төлээ­лериниң чижээн киирген.
«Тыва чоннуң депшилгелиг ужур-чаңчылдарын аныяк-өскенни кижизидеринге чедимчелиг ажыглаар сорулга-биле ТР-ниң национал школа хөг­жүдер институду «Улусчу ужур­лар», «Эр чол», «Кыстың бүдүжү» деп өөредилге номнарын үндүрген. Оларны амгы үеде республиканың школаларында ажыг­лап турар. Улусчу ужурлар — амыдырал эртеми-дир.­ Амгы болгаш келир үениң сал­галының бүдүштүг мөзүзүн хевирлеп өөредир ужурлуг бис» — деп, педагогика эртемнериниң кандидады Алевтина Шаалы тайыл­бырлаан.
«Өгбелерим өнчүзү XXI чүс чылда» деп төлевилелдиң сайгарылгазы солун болгаш ооң киржикчилериниң сагыш-сеткилин өйүп чоруур бодалдарын үлежип, билчип алыр арганы берген. Бо төлевилелдиң сайгарылгазын бүгү Тываның 124 суурларынга, культура ба­жыңнарынга чылдың дургузунда уламчылаар.
Рада ДЕМЧИК.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.