1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГ-БҮЛЕМНИ АЗЫРААРЫ - ХҮЛЭЭЛГЕМ

Тес-Хем кожууннуң төвү Самагалдай суурга совет үелерде “Сельхозтехника”, Суг ажыл-агыйы, Орук септелге-тудуг эргелели, КМК, Аңныыр ажыл-агыйы дээш өске-даа улуг организациялар ажылдап турган. Ол албан черлеринге чүс-чүс самагалдайжылар, ылаңгыя эр чон ажылдап, өг-бүлезин азырап, суурунуң ажыл-агыйжы, хүндүткелдиг хамаатылары болуп чурттап чораан. А кажан ССРЭ буурап, эде тургустунуушкун үезинде ук албан черлери ажылын соксадып, дүшкүлеп калган соонда, кагдынган организацияларның эрги оран-савалар суурларның овур-хевирин үреп, ээнзиреп артып калган.
Тес-Хем кожууннуң чагыргазы суурнуң келир үеде сайзыралынче, чаагайжыдылгазынче кичээнгейни угландырып, ол ышкаш  ажыл-агый чок, хөй ажы-төлдүг, социал байдалы берге өг-бүлелерниң кежигүннерин ажылче хаара тудар сорулга-биле кагдынган оран-саваларны ажылгыр, сайгарлыкчы кижилерге септеп-селип алгаш, ажыглалга киирип, ажылчын олуттарны тургузуп, ажыл чок кижилерни ажылга хаара тудуп, шуудап ажылдаары-биле берип эгелээн. 
Оларның бирээзи Самагалдай суурнуң адаа чарыында, 20 ажыг чылдар дургузунда ээн кагдынган турган мурнунда орук септелге-тудуг эргелелиниң оран-савазын “Коммунальщик” КХН-ге аңгылап берген.  Ук албан чериниң удуртукчузу Николай Үдел-оол идепкейжи, ажылгыр аныяк сайгарлыкчы бо чылдың чазын боду ышкаш ажылгыр эш-өөрүн чыггаш, боттарының күжү-биле ол оран-саваны септээш, “Тайга” пилораманы тургузуп алгаш, ажылдап кирипкеннер. Оларның ажылының бир кол угланыышкыны — суурнуң оруктарын аштап-арыглаар, чурттакчы чонга коммунал ачы-дузазын чедирери болур. Бурун­гаар үзел-бодалдыг аныяк сайгарлыкчы ажыл-агыйын улгаттырып, сайзырадыр база ажылчыннар санын көвүдедир сорулга-биле, ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының ажыл-агый чок, хөй ажы-төлдүг, социал байдалы берге хамаатыларны ажыл-биле хандырар программазынга киришкеш, 100 муң рубль деткимчени алган. Ол акшазы-биле чазаныр, фрезерлиг база чондурар станоктарны садып алгаш, чоннуң чагыы-биле бажың эт-севи (сандай, стол, комод дээш өске-даа) кылып эгелээннер. Чүгле эт-сеп эвес, бүдүн 6х6,5 хемчээлдиг белен бажыңчыгаштарны, чунар-бажыңнарны база кылгаш, садып турарлар. Тес-Хем кожууннуң чагыргазы чаа тургустунган аныяк бүдүрүлгени деткип, ажыл-агыйын шуудадып алзын дээш база кожууннуң коммунал ажыл-агыйынга ажыглаар кылдыр 3 тракторну, чудук сөөртүр 2 машинаны дамчыдып берген.
“Коммунальщиктиң” ажыл­чын­нарының эң эвээжи-ле 3 уруглуг, хөй ажы-төлдүг адалар. Оларның аразында хоругдал черинден хосталып келген оолдар база бар. Хоругдалдан келгеш, амыдыралы шуу­давайн, доктаамал ажыл-агый чок чораан чаңгыс чер-чурт­тугларын коллективче киирип, ажылдадып алганы Николай Анатольевичиниң буянныг чоруу, дидим базымы-дыр. Частырыгны кылгаш, эттинип, шын орукче бодун углап чоруур кижилерни деткивейн канчаар. Амыдыралдың каалама эвес оруктарын чурттап эрткен кижилер кандыг-даа кадыг ажылды кылырындан кортпас, езулуг бердинген ажылчыннар боор дээрзинге чигзиниг чок. 
“Коммунальщиктиң” штадында 5 ажылчын санаттынып турза-даа, херек кырында 10 хире кижи ында турум ажылдап турар. Бо хүн оларның чартыы тайгада ыяш кезип белеткээр, а чартыы Са­­магалдайда чаа 2 кудуктуң ба­жың­чыгаштарын (коробказын) кылыр материалдарны пилорамага дилдирер ажылдарда. Олар чоокта чаа Ү-Шынаа сумузунга чаа кудукту кылгаш хүлээткен. “Коммунальщиктиң” оолдары кол ажылындан аңгыда, кожууннуң кышкы мал чемин белеткээр сиген кезилдезинге база киришкеннер. Ол ышкаш ажы-төлүн чааскаан азырап олурар иелерге кышкы одаар ыяжын тайгага белеткээш, бажыңнарынга дүжүрүп бергеннер дээрзин бүдүрүлгениң удуртукчузу Николай Анатольевич дыңнатты. 
Николай Үдел-оол ажылдак­чы­ларының дыштанырынга таа­рымчалыг байдалды тургузар дээш кызып турар. Хостуг үезинде дыштаныр, чемненир өрээлинде интернет четкизин кожуп каан. Ажылчыннарынга кылган ажылының көргүзүү-би­ле акша-шалыңын үезинде, док­таамал бээри ооң бир кол сорулгазы.
“Коммунальщиктиң” тракторизи 7 ажы-төлдүг Эдуард Чоо­ду: “Бо коллективте турумчуп, эки ажылдай бердим. Черле трактор мунуп чораан болгаш, тракторис­тей бердим. Ажы-төлүм хөй, ынчангаш кызып ажылдаар апаар мен. Бисти ажыл-биле хандырып турары дээш Николай Анатольевичиге четтирдивис”.
Пилорама ажылдакчызы Вя­чеслав Ензак: “Маңаа ажылдааш, бир чыл болдум. Кылыр ажылым тудуг материалдары белеткээр. Пилорамага ажылдаарын маңаа өөренип алдым. “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”  төлевилелдиң 3 киржикчизиниң кыштагларында бажыңнарының, кажаа-хораазының ыяштарын белеткеп бердивис. Үш ажы-төл­дүг мен, ийизи школачы. Өг-бүлемни азыраары, ажы-төлүм­нү бут кырынга тургузуп алыры мээң хүлээлгем болганда, ажыл чокка ол канчап-даа болдунмас”.
“Коммунальщиктиң” кылып турар кудуктарының бирээзи Самагалдайда өскүстерге кылган чаа бажыңнарның девискээ­ринде. Чаа туттунган 2 аал чурт­таар 10 бажыңда 20 өг-бүле чурттап турар. Олар мурнунда 1 километр ажыг черден суглап турган болза, ам чанында чаа кудуктуг болганнар. Суг барда ногаа, картофель тарыыр аргалар бар апаар.
Николай Үдел-оол ажыл-агыйын таныштырып тура, келир үеде планнарын база таныштырды, 800 дөрбелчин метр улуг бажыңның чартыынга машина чугдурар цех ажыдып алыр деп планнап турар. Аңаа база ажылчын олуттар немежир, ажыл-агыйы улгадып, сайзыраар. 
Чаа тургустунган аныяк бүдү­рүлгениң сайзыраарынга кол-ла чүүл – ында ажылдап турар кижилерниң аразында демниг, найыралдыг, чурумнуг болуру. А ында ажылдап турар оолдар шупту чаңгыс үениң, аразында чоок, билчир кижилер чыылган болганда, ажыл-агыйы шуудаар дээрзинге чигзиниг чок.  
Бажыңга ыт кээрге, эки дем­дек дээр болгай, оларның оран-савазынга ыт эвес, а бөрү оглу “аалдап” келгени анаа эвес. Тай­гага ыяш кезип чайлаан­ оолдар авазы чок, бичии бөр­зекчигешти тып эккелген. Ам ол “Коммунальщиктиң” де­вискээриниң кадарчызы болган. Бөрзек кижилерге чаажыгып, оларның өңнүү апарган. Ба­йырлажып тура, ажыл-агыйының им-демдээн (эмблемазын) бөрзекке турас­каадып алырын сүмеледивис.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.