1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГ-БҮЛЕНИҢ МАГАДЫЛАЛЫ ИЙИ КИЖИДЕ

«Бо-даа үениң экизин, кижи боду-ла кызар болза, канчаар-даа аас-кежиктиг чурттап болурунуң аргазы бар. Ындыг-даа болза, амыдыралдан эскерип чоруурга, кижилерниң сагыш-сеткилиниң кадыг-берге апарганын кайгап-даа ханмас кижи-дир мен. 
Ынакшылда назы-хар чок-ла дээш, чаа өгленген аныяктар бичии-ле чүве дээш маргыжып алгаш, дораан өг-бүлезин каап, акша-көпеектиг, бай-шыдалдыг, бодундан 10-20 хар-даа улуг кижи-биле холбажып алгаш, чоруптар. Ылаңгыя эр улуска хамаарыштыр алырга, алган кадайын, чаш ажы-төлүн каапкаш, бай-шыдалдыг уругга бажың-балгат, машина-техника саттырып алгаш, сагыш-сеткили дыштыг чурттап чоруурлар. Шак ындыг чиик чуртталга сүрүп чоруурлар тыва оолдар аразында көвүдээни дыка-ла хомуданчыг-дыр. Олар­­ны кым-даа «орталан, ажы-төлүң бода» деп чагып сур­га­вас. А харын-даа чамдык төрелдери шыдалдыг уругга барып алганынга бүдүү амырап чоруур, а чаш ажы-төлүнүң келир үезин бичии-даа тоомчага албас. Ол чаш төлдерниң сагыш-сеткилинде чүү болуп турары кымга-даа хамаан чок. «Адазы бар хиреде өскүс арткан» төл адазын кайы хире чоктап, сактып чоруур деп бодаар силер? Ашаанга кагдырган аныяк­ уруглар кара чааскаан ажы-төлүн хилинчектенип азырап, карактап артар. Алимент акшазын төлеп турар-даа бол­за, акша-биле чаш төлдүң адазын канчап деңнээрил. Чамдыктары ону шуут төлевес-даа, көпеек-даа бербес.
Сөөлгү үеде арагалаар кижилерни «Чоннуң оолдары», «Чоннуң кыстары» деп адаар аныяктар кичээнгейге ап турары эки болду. Ону бүрүнү-биле деткиир мен. Ажы-төлүн каггаш чоруй баргаш, алимент төлевейн турар адаларга тус­кай яладан онаап, хемчээн алыр болза эки. 
Хүндүлүг адалар! Келир үениң салгакчылары болур чаш ажы-төлдериңерни кагбайн, эп-найыралдыг, аас-кежиктиг өг-бүлеге өстүрүп, бодуңарның-на төлүңерни карактап-камгалап көрүңер! Чаш төлүңер кезээде силерни манап, силерден деткимчени алыксап чоруур дээрзин утпаңар. Кады чурттаан кадайыңарны хүндүлеп, кээргеп, чараш чуртталгадан бериңер. Кижиниң ажы-төлү дег эргим кижилер бо өртемчейге турбас. Ажы-төлүңер уруг-дарыы көстүп келирге, оон-даа артык чараш болур чоор. Ада-иези найыралдыг эки чурттаарга, ажы-төлү эки кижилер болуп өзер дээрзин утпаңар». (Автору С.А. Салчак). 
Шак мындыг дүвүрелдиң коңгазын каккан чагаалар бистиң «ШЫН» солуннуң редакциязынга болганчок-ла келир. Ол чүнү херечилеп турарыл дээрге, сөөлгү үеде аныяктарның аразында бузулган өг-бүлелер саны көвүдээни кижи бүрүзүнуң дүвүрелин оттуруп турар.  Шаан­да тыва өг-бүлелерге чарлыр хамаанчок, бот-боттары аразынга алгыжып, маргыжар чоруктар ховар турган дээр. Ынчангаш аныяк өг-бүлелер аразында чидиг айтырыгларның дугайында Республиканың аарыгларга удур кадыкшылга төвүнүң аныяк психологу Чойганмаа  Сергеевна Допай-биле ажык чугааны кылдывыс.  
– Чойганмаа Сергеевна, бо ышкаш сайзыраңгай, бир талада берге үеде силерден дуза дилеп келир өг-бүлелер хөй-ле боор аа?
– Ийе, шынап-ла хөй. Олар­ның аразында хөй-ле кезии чаа өг-бүле туткан аныяктар. Үе-шаг өскерилген, интернет четкизин таварыштыр кандыг-даа медээлерни кижи бүрүзү соталыг телефон смартфон дамчыштыр көрүп, билип алыр апарган болгаш кижилер аразында чажыттар ховартаан. Дыка хөй өг-бүлелерде херек чок чүүлдер дээш улуг чөрүлдээлер болуп турар. Ындыг-даа болза аныяк­тар аразында бодунуң аажы-чаңында четпестерни эдип, психологтан сүме алыксаар улус эвээш. Психолог кижиден чүгле кадыының байдалы-биле угааны багай улус дуза дилеп келир эвес, а сагыш-сеткилинде бир-ле чүүл дүвүредип чоруур азы, аажы-чаңын эдип алыксаан улус база келир болза эки. Бо чүүлдү тыва аныяктар чедир билбезинден, бистен дуза дилээринден ыядырлар. 
– Силерниң бодалыңар-би­ле өг-бүле туткан аныяктар бот-боттарын канчаар шын алдынып чурттаар болза экил?
 – Ынакшыл бир-ле дугаарында хүндүткелден эгелээр дээр­зин шагда-ла бадыткап каан. Чүге дизе, хүндүткел чокта бодун ынак болгаш херектиг кижи кылдыр санаары болдунмас. Кажан кады чурттап олурар эжи кижини дыңнап, хүндүлеп билир болза, ынчан ол кижиге бүрүнү-биле бүзүреп болур. А бүзүрел чокта аразында ажык чугаа кылыры болдунмас, ооң уламындан ийи кижиниң аразында чажыттар эгелээр. Чажыттар өг-бүле кежигүннерин бот-боттарындан ырадыр. Чижээлээрге, кыс кижи кандыг-ла бир чүүл дээш хомудай берген дижик, а ашаанга ону дорт чугаалап шыдавас. Ооң чылдагаа­ны-биле ол чүүлдү өске бир эжинге барып  чугаа­лаар. Ону дыңнаан кижи бодунуң эжинге болушкаш, база-ла улаштыр эр кижини бактап эгелээр. Шак ындыг чугааларның түңнелинде өгнүң херээжен ээзи кады чурттаан эжин багай кижи кылдыр санап артар. Ол-ла бодалы сеткилинге шыгжаттынганындан билишпейн артып каар. А херек кырында чөрүлдээ чүнүң ужурунда бол­ганыл, мен чүнү шын эвес кылыптарымга маргыжа берген бис дээш бодунуң четпестерин дилээр улус ховар.
 Ынчап кээрге эң-не бир дугаарында ийи кижи бот-боттары аразында хүндүткелдиг ажык чугааны кылыры эргежок чугула. Хүндүткелдиг ажык чугаа дээрге, чижээлээрге, “Сен ынча дептериңге, мен хомудай бердим” деп оожум чугаа­лаар. Чүге дизе кижи чугааны­ бо кижини хомудадыптайн дээш өжегерээн чугаалавас. А дыңнакчы кижи чугаа­ны канчаар хүлээп алганындан хомудаан сеткил билдинер. Шак ындыг таварылгада эң-не кол чүүл – эр биле херээжен кижиниң бот-боттарын хүндүлежип болгаш дыңнажып  билири. Бир эвес өг-бүле кежигүннериниң мөзү-бүдүжүнде шак бо ийи шынар сагыттынып турар болза, олар кандыг-даа чидиг айтырыгларны чөрүлдээ чокка шиитпирлеп аптар ужурлуг. 
– Өг-бүлелер аразында чө­рүл­дээ үнериниң база бир улуг чылдагааны кыдыында төрел-дөргүлүнүң киржилгези деп санап болур. Ону чүү деп бодаар силер?
– Өг-бүле тудар дээн аныяктар ажы-төлдуг болурунуң мурнунда бир-ле дугаарында ада-иезинден аңгы чурттааны дээре. Ол ынчан ийи кижи бот-боттарының чедер-четпестерин билчип алырлар. Бодунуң шилип алганы эжиниң ада-иези болгаш өске-даа төрелдери-биле харылзаа тударда ийи кижи бот-боттары аразында ажык чугааны кылганы дээре. Хөй-ле таварылгаларда келин биле кунчуу кижиниң аразында ийи аңгы көрүш тыптып кээп болур. Ол ынчан ашааңарга “Сээң аваң сеңээ эки бооп болур, а мээң сеткилимге таарышпас бооп болур” дээн хевирлиг оожум чугаалаар. 
 Өске өг-бүлеже келин бооп, азы күдээлеп чеде бээри дээрге-ле өске кижилер-биле ужуражып, өңнүктежип, сагыш-сеткилин билчип алыры болгай. Ынчангаш оларның аразынга тааржыр, таарышпас-даа аажы-чаңнарлыг улус чоруур. Силерге таарышпас чүүл болу берген таварылгада ада-ие улус мурнунга маргышпайн: “Бис ону боттарывыс аравыста чугаалажып, сайгаржып алыр бис” — деп оожум­ чугаалаары күзенчиг. Кижи бүрүзү ынакшылдың ачызында өг-бүле тудар чүве болганда, кады чурттаар эжиниң ада-иезин хүндүлээр. Олар силерниң кады чурттаар эжиңерни эки кижи кылдыр өстүрүп, кижизидип каан болгай. Ынчангаш силерниң эжиңер-биле ооң ада-иези бот-боттарындан улуг-ла ылгалбас ужурлуг.  
Өг-бүле улус аразында эң-не кол чүүлдүң бирээзи өг-бү­лениң чажыттары. Ол чүл дээр­ге, ийи кижи аразында хензиг чүведен маргыжыпкан болза, ону кыдыын­да чоок улузунга билдирери албан эвес.  Бирээзи авазынче, өскези угбазынче долгаар дээн чижектиг хоптаашкын аргазы кажан-даа өг-бүлеге аас-кежик эккелбес. Ынчангаш өг-бүлениң тайбың амыдыралын чажыттар дузазы-биле база камгалап ап болур. 
Ийи кижи аразынга маргылдаа тургустунуп келген үеде ону эмнептер, азы өөскүп орган көстү өжүрүптер күштүг чүүл – үе. Изиг­-изиг чугаа үезинде “адыр ону кежээ азы эртен чугаа­лажыптаалы” дээш чугааның утказын өскертип чаңчыгып алыр болза, бо байдал чугула рольду ойнаар. Кажан ону элээн­ үе болганда катап бодап орарга, бир аңгы болур. Оон аңгыда кажан ийи кижиниң кайы бирээ­зи буруузунган сеткилин иле­ре­дип чаңчыгып алыр болза – өг-бүлениң бустур четкен тиин дуглапканы-биле дөмей болур. 
– Сөөлгү үеде эскерип чоруурга, аныяктар аразында бот-боттарын артыктажыр чоруктар көвүдээн ышкаш. Чижээлээрге, “Ол сээң кылыр хүлээлгең, сээң улузуң ону садар ужурлуг дээш баар...”
– Бо айтырыгга дорт харыылаары болдунмас. Мээң бодалым-биле өг-бүлениң эге дөзү чүгле ийи кижиден тургустунар. Олар боттарының аас-кежиин ийи боду чедип алыр. Келир үеде оларның өг-бүлези кандыг байдалдыг болуру чүгле эр биле херээжен кижиден дорт хамааржыр.  Тыва чон шаандан тура экииргек, биче-сеткилдиг болгаш, ажы-төлүн өглеп-баштап, уруг-дарыын азыражып берип чораан. Амгы үеде бо чүүлдү аныяктар албан кылыр ужурлуг деп бодал-биле хүлээп алыр апарган. Ооң чылдагаанында ол-бо таланың улузу ону-мону садар ужурлуг дээн чижектиг  “чаа дүрүмнер” чогааттынып, чамдык аныяктар ону “черле херээ-дир” дээн хөөн-биле хүлээп ап турар. Ол чүл дээрге, бирээде өөрүп четтирген сеткил чогунда, ийиде, азырадыр хөөн барын илередип турары. Ынчангаш шак ындыг өске улустан дуза манаар, “азырадыр” хөөннерни шегледип, өг-бүле туткан улус, боттарының аас-кежии дээш чүгле ийи боду кызар ужурлуг.
АВТОРДАН: Аныяк психолог эмчи-биле болган чугааның түңнели-биле алырга, өг-бүлениң аас-кежии ийи кижиниң холунда. Олар бот-боттарын дыңнажып, хүндүлежип билир болза-ла оларның ажы-төлү база шак-ла ындыг кижилер болуп өзер. Ынчангаш  аныяктарга байырлал таварыштыр байыр чедирип,  оларның өг-бүлезинге аас-кежии доктаап турар-ла болзунам деп йөрээдим!  
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.