1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨЗҮП ОРАР ХӨӨМЕЙЖИ

Данчай Оюн.
 
«Кижи болуру чажындан, аът болуру кулунундан» деп улустуң үлегер домаа бар. 
Чашкы үезинде кижи янзы-бүрү ойнаарактар сонуургаар, тоол-домак дыңнаарынга, сайзанактап ойнап-хөг­лээринге ынак болур ийик. А чамдык оолдар, уруглар ыр-шоорга азы танцы-самга, уран чүүлдүң бир-ле хевиринге кара чажындан-на ханы хандыкшылдыг болуп өзүп келгеш, бичиизинде-ле шилип алган мергежилинге бүгү назынының дургузунда өскерлиш чок бердинген болуп артып калыр. Олар ада-иезиниң угун салгап алган болур, чок болза ындыг салым-чаяанныг кылдыр төрүттүнүп келирлер. Ам силерге шак-ла ындыг салым-чаяанныг өзүп олурар бичии хөгжүмчү Данчай Оюнну таныштырар-дыр бис.
Данчай  аныяк өг-бүле Айдың биле Азиана Оюннарның улуг оглу болуп, 2012 чылдың июль 7-де Кызыл хоорайга төрүттүнген. Ол бир хар ажып, ийи хар чедип турар үезинде тыва хүрешти аажок сонуургап көөр, өзүп келгеш, мөге болур күзелдиг турган. А кажан үш хар ажа дүжүп чоруур үезинде ачазының телефонундан ТР-ниң улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш “Даам дөзү” деп ырыны бедик даг эдээнде күүседип турар видеозун көрген соонда, хөөмей-сыгытка бичии оолдуң сонуургалы оттуп, оон бээр-ле Тыва нацио­нал оркестрниң оюн-көргүзүүн көөр дээш, ада-иезиниң кулактарын коңгалап-ла эгелээн. Телевизор азы чарлалдардан хөөмей-сыгыт күүседип турар бөлүктерниң азы Тыва национал оркестрниң концерти кажан болурун билип алгаш, ынаар ыяап-ла баар, ону албан барып көөрүн кызыдар апарган. Ада-иези база оглунуң сонуургалын деткип, концерттерже удаа-дараа эдертип чедирип турганнар. Ооң ужундан бичии оол боду чайгаар-ла республиканың алдар-аттыг болгаш аныяк хөөмейжилери-биле таныжып ап, олар-биле чоок өңнүктежир болу берген.
Данчай дөрт харлапкаш, ава-ачазындан игил негеп эгелээн. Эге дээрезинде авазы оглун улуг-ла херекке албайн, соңгаарладып чоруп турган. Оон бир катап оглунга оода-ла ойнаарак-даа болза хөгжүм херексели чазадып бээрин бодап келгеш, Тыва үндезин культура төвүнүң ус-шеверлеринге баарга, олар төлевир езугаар бичии оолга ойнаар игилди кылып бээр болганнар. Ол медээни Тываның улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш дыңнап кааш, Данчайга ойнаарак-даа эвес, а езулуг игилди чазадып берген. Ук игилди 2016 чылдың ноябрь айда болуп эрткен Тыва национал оркестрниң директору Аяна Монгуштуң “Тывам дээри аяс турзун” деп концертиниң үезинде хөгжүмчүлер Данчайга белек кылдыр тывыскан. Ынчан оолдуң өөрүп турганын деңнээр чүве тыптыр-даа деп бе!? Оон эгелээш-ле ол игил Данчайның эң-не чоок өңнүү болу берген. Ол ийи-үш хонгаш-ла, игилин алдыртып алгаш, аңаа ойнавышаан, каргыраалап-сыгыртырынга ынак. Чогум улуг хөгжүмчүлер ышкаш ойнап шыдавас-даа болза, хөгжүм херекселин база ооң чазын эптиг болгаш шын тудуп билир кылдыр шагда-ла өөренип алган. Бодунуу-биле бир-ле аялганы үндүрүптер болу берген. Оон аңгыда ол Тыва национал оркестрниң улуг назылыг болгаш аныяк хөгжүмчүлеринден арга-сүмени ап, олар-биле доктаамал кичээлдеп турар. Ук коллективтиң хөгжүмчүлериниң аразындан Данчай Андрей Монгушту, Игорь Көшкендейни, Евгений Сарыгларны, Ай-Хаан Ооржакты база Кежик Успунну дыка эки таныыр апарган. Ылаңгыя Андрей Монгуш биле Кежик Успунну башкыларым деп санаар кижи. Ынчангаш ол бо ийи хөөмейжиниң өөреникчизи болурун күзеп чоруур. А авазы оглун хөөмей-сыгытка эрте өөредиринден сестип, ооң хөңнү калып азы уран чүүлге сонуургалы чоорту өже бээринден кичээнип, өскээр алаактырарын кызыдып турза-даа, Данчай боду чай аразында-ла игилин сегирип алган ыр-шоорун бараалгадып, ынай-даа болза, чүве өөренип алырын кызыдар болу берген.
Арыг бурун хөгжүм күүседип чоруур бөлүктерниң концерттеринден аңгыда, оюн-тоглаа болган байырлалдарже, культурлуг хемчеглерже Оюннарның өг-бүлези шупту эвилелдежип алгаш баары – оларның чаагай чаңчылы. Байыр-наадым болган черлерге, Шагаа байырлалының оюн-тоглаазынга чылдың-на бир демниг киржип, аныяк ада-ие ажы-төлүнге кажык, буга-шыдыраа, хөл-шыдыраа дээн чижектиг ажыктыг болгаш солун оюннарны ойнаа­рынга өөретпишаан, оларга хостуг үезин шын ажыглап билир кылдыр бичиизинден-не кижизидип келгеннер.     
Ийи-үш чыл дургузунда хөөмей-сыгыт уран чүүлүнге хандыкшылы улам ханылаза-даа, Данчай хүрежин база шуут-ла кагбаан. Ол бичии оолдар аразында болуп эртип турар республика чергелиг тыва хүреш маргылдааларынга доктаамал киржип турар. Чоокта чаа Кызылдың №11 уруглар садынга Шагаа байырлалынга тураскааткан тыва хүреш маргылдаазынга киришкеш, ийиги салыгда онаанга октадып алза-даа, “Чараш девиг дээш” деп тускай шаңналга төлептиг болган.
Үш харлыындан-на хөөмей-сыгытка хөрек-чүрээниң ханызындан хандыкшып, арыг сеткил-хөңнүнден ук уран чүүлге бердинипкен бичии хөгжүмчү өзүп келгеш, алызы барып алдар-аттыг хөөмейжи болу бээр дээрзинге чигзиниг кайын турар. Ынчангаш келир үеде хөөмей-сыгыттың «дынын» тудар бичии хөгжүмчүге ак орукту болгаш чедиишкиннерни күзеп каалыңар!
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.  

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.