1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ӨЛЧЕЙЛИГДЕ", "ХЭЭЛЕРДЕ"

Тываның мурнуу чүгүнде Моол-биле кызыгаарлашкак, кыдыг-кызыгаар кожууннарның бирээзи Өвүр. Долгандыр бедик арт-сынныг, аржаан-сугларлыг тывызыксыг,  онзагай чурумалдыг оран. Кожуун төвү Хандагайты суурнуң ады бе­зин тывызыксыг, моол дылдан укталган, тывалап Буланныг дээни ол. Хандагайтыга кирип кээрге-ле, бир-ле дугаарында арыг-силии, ийиде, албан черлериниң, садыгларның болгаш чуртталга бажыңнарының, кудумчуларның, оруктарның көрүштүг аян-шинчизи каракка илдигер. Кожууннуң чагырга чериниң девискээри бир онзагай, ында улуг, ак субурган, иелерге, кыс чонга тураскаал, ол ышкаш Чөөн чүк чурагайының 12 дириг амытанының дүрзүлерин тургускан. 
Ол-ла девискээрден ырак эвесте ССРЭ үезинде амыдырал хандырылга бажыңы турган оран-саваны «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» төлевилелиниң киржикчилеринге кожуун чагыргазы 2015 чылда дамчыдып берген. Ам ында «Өлчейлиг» деп дааранылга болгаш «Хээлер» деп чазанылга цехтери ажылдап турар.
2015 чылда Анжелика Седен-оол 300 муң рубль түңнүг күрүнениң деткимчезин алгаш, «Өлчейлиг» деп дааранылга цегин ажыдып алган. Деткимче акшазынга даараныр дериг-херекселдер — даараныр машиналар, улуг, бичии хеп базар илиирлер, оверлок, угулзалап даараар машиналар садып алгаш, сумуда ажыл чок ус-шевер 4 кысты ажылдадып алган. Оон бээр Анжелика Седен-оолдуң удуртулгазы-биле ус-шевер, даараныр кыстар Алданмаа Донгак, Чодураа Куулар, Шеңне Куулар, Элеонора Адыгжы Хан­дагайтының, чоок-кавы суму­ларының, харын-даа өске ко­жуун­нарның чонундан үзүк чок чагыгларны хүлээп ап эгелээннер. Ылаңгыя байырлалдарда – Чаа чыл, Шагаа, Март 8, куда-дойларда чагыглар көвүдээр. Ынчан хондур-даа дааранырлар. Анжелика Валерьевнаның ажылдакчыларының бир айда шалыңы 9 муң рубль. Олар национал идик-хептен аңгыда, сезон аайы-биле чагыгларны база хүлээп ап турар, кызы­рар, септээр, эде даараар дээш чер-ле ажыл үзүлбес. Чоок­та чаа Ийи-Тал сумузунуң бир коллективиниң чаңгыс аай формазын даарап доосканнар. «Өлчейлигниң» бир онзагай чүүлү — даарап бүдүрген ажылдары доозазы «Өвүрге кылган» деп демдектерлиг. 
«Өлчейлиг» чүгле дааранылга цеги эвес, ында янзы-бүрү пөс-таавы, даараныр херекселдер, өөктер, чинчи-шурулар, кызар-өөктер, ленталар дээш шуптузун садып турар. Ол ышкаш белен даараан идик-хепти база делгээн – школачы формалар, улуг, бичии, эр, кыс тыва терлик, негей тоннар, бөрттер, чеңи-чоктар дээш шупту ында. Пөс-таавыны кайыын садып ап турарын айтырарымга, Моол­дан, Красноярскиден эккеп турар болду. «Өлчейлигниң» даараан идик-хевин, ылаңгыя национал шинчи киирген куда платьелерин Кызыл хоорайның «Гаруда» садыг төвүнде делгеп садып турары онзагай. Анжелика Валерьевнаның сайгарлыкчы, тывынгыр салым-чаяаны база бар. Олар чүгле садып-саарып турар эвес, сертификаттар-биле база ажылдап турар. Юбилейлээн, байырлаан улуска сертификаттар тыпсырга, олар халас даарадып азы сонуургаан хевин ол сертификады-биле садып алыр аргалыг.
Анжелика Седен-оолдуң бичии коллективи кожуун, рес­публика чергелиг мөөрейлерден чыда калбайн киржип турарлар. Чыл санында эртип турар «Чаңгыс суур – чаңгыс бү­дүрүлге» деп рес­публика чер­гелиг ярмарка-делгелгеге эрткен чылын алдын медаль-биле шаңнатканнар. Республика Наадымынга кожууннуң адын камгалап, өг иштин дерип каас­таары дээш өске-даа хемчег­лерге киржири чаңчыл болган.
Анжелика Валерьевнаның кол дузалакчызы, «оң холу» кады төрээн дуң­мазы Алданмаа Валерьевна. Угбашкыларны салгал дамчаан ус-шевер даа­раныкчылар деп болур. Чүге дизе оларның ада-иези Феня Туматовна биле Валерий Борбай-оолович Монгуштар Хандагайтының амыдырал-хандырылга бажыңынга бирээзи даараныкчылап, өскези идик септекчилеп ажылдап турганнар. Ынчангаш оларның салгалы шупту ус-шевер кижилер болган. Анжелика Валерьевнаның 2 кызы база даараныр. Аюсаназы бөрттер даараар. «Азия төвүнүң уруглары» деп мөөрейге чыл санында киришкеш, шаңналдыг черлерге төлептиг болуп келген. Өөнүң ээзи Орлан Дагба «Өлчейлигниң» бир кол кижизи – оран-саваны карактап, хайгаараар, кышкы үеде чылыын харыылаар одакчызы. 
«Өлчейлигниң» ус-шевер кыстары чаңгыс-даа хүн ажыл чок олурбас, чүгле хууда эвес, албан черлериниң чагыгларын база даарап турарын чугааладылар, чижээлээрге, көжегелер, чаңгыс аай формалар дээн ышкаш. Келир үеде кандыг планнарлыг силер деп айтырарымга, Кызыл хоорайга даараан ажылдарының көрүлдезин эрттириксеп турарын чугааладылар. Кылган ажылдарын чүгле кожуунга эвес, республиканың иштинге делгемчидип көргүзери дээрге-ле оларның ажылынга бурунгаар базым болбайн канчаар.­ «Өлчейлигниң» чагыкчылары үзүктел чок, чогаадыкчы бодалдары көвүдеп, сайзыраар-ла болзун. 
Ол-ла бажыңның кожазында «Хээлер» чазанылга цегинде Алим Тумат баштаан Оралай Бүдегечи, Омак Сандып чазаныкчылар ажылдап турар. Алим Бүрүткелович база 2015 чылда күрүнениң 300 муң рубль деткимчезин алгаш, бо цехти ажыдып алган. Деткимче акшазынга циркулярлыг станок (ыяшты одура кезер, хаарылгалаар, дескилээр, ояр станок), фрезерлиг станок (дүрзүлер кезер), токарь станогу (ыяштан янзы-бүрү хевир-дүрзүлер чондурар), хоюглаар станок (шлифовальный) садып алгаш, чоннуң чагыгларын кылып эгелээннер. Ол дээрге сезон аайы-биле, чижээлээрге, тудуглар эгелээрге, эжиктер, соңга рамалары дээш өске-даа. А анаа үеде столдар, сандайлар, аптаралар, деспи, өг херекселдери база үрелген эт-сеп септээр ажылдар шуут төнмес. Чымчак мебель аймаан безин септеп турарлар. Үрелген кезектерин эде кылгаш, чаа пөс-биле додарлааш, ээзинге хүлээдип бээр. 
Алим Бүрүткелович ол хүн бажыңга эң-не херек бир онзагай херексел кылып алган, хоюглаан тур. Ол дээрге школачы оолдарга азы улуг эр-даа кижилерге костюм, чүвүр азар хеп-азар болду. Шынап-ла, эр кижилер хевин шкафка азарындан чалгаараар болгай, а ол херексел дыка эптиг, чүгле аза кааптар ол-ла. Хадыдан чазаан 2 сандайлыг столдуң чыды чуксуг хевээр, суйбаарга хоюг. Ооң өртээ 3 муң рубль. 
«Хээлерниң» чазаныкчылары албан черлериниң чагыглары-биле база ажылдап турарлар. Чижээлээрге, школага эжиктер, башкыларның үжүк айтыр чиңге ыяштары (указкалары), уруг­лар садынга ойнаарактар дээш өске-даа. Хылбык доюнга акша хавынга дөмейлеп аптара чазап каанын көргеш, чүгле чазаныр эвес, чогаадыр база улус-тур деп билдим. 
Чымчак материалды (пөш, хады) кайыын ап турарын айтырарымга, Абазадан эккеп турар болду. А Тывада ыяш чок чүве бе деп айтырарымга, бар-даа болза, ындыг үнелиг пөш, хады ышкаш ыяштарны кезери хоруглуг, чөпшээрел алыр апаар, оон ону пилорамага кестирер, белеткээр шүүдели, чарыгдалдары хөй. Ынчангаш белен материалды садып алганы дээре деп харыы­ладылар.  
Алим Бүрүткелович салгал дамчаан дарган. Ооң авазының талазындан кырган-ачазы Өвүрнүң Чаа-Суур чурттуг Түлүш Манай чазаныр, демир-биле ажылдаар дарган чораан. Алим Бүрүткелович 1998 чылда Кызылдың ГПТУ 4-түң тыва хөгжүм херекселдери чазаар салбырын дооскан. Ол бо ажылындан аңгыда школада оолдарны чазанырынга өөредип турар. Өөреникчилери-биле чылдың-на эртип турар «Мастерлер хоорайы» деп республика мөөрейиниң киржикчилери. Бо чылын ол мөөрейге 1-ги черге төлептиг болганнар.
«Хээлерниң» чазаныкчылары чаңгыс черге доктаавайн бурунгаар көрүштүг ажылдап турарлар. Олар кеш-биле ажылдаар станок садып алыр күзелдиг. Ол күзели боттаны берзе, аът дериг-херекселдери кылыр сорулга салып алган тура-соруктуг ажылдап турарлар.
Даараныры, чазаныры тыва кижиниң бурун шагдан салгалдан салгалче дамчып келген мергежили. Кыдыг-кызыгаар Өвүрде бо онзагай чаңчылды салбайн чоруур ус-шевер, чогаадыкчы, сайгарлыкчы кижилер бары онзагай. «Өлчейлигниң» ус-шевер кыстарынга, «Хээлерниң» ус-дарган эрлеринге улуг-улуг чедиишкиннерни, чогаадыкчы чорукту, ак орукту күзеп каалы.
Алдынай СОЯН.
Айдысмаа МААДЫР-ООЛДУҢ тырттырган чуруу: "Өлчейлигниң" ус-шеверлери.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.