1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨЛYМНY ИЙИ КАРААМ-БИЛЕ КӨРГЕНИМ

Та бүзүреңер, та бүзүревеңер

Ол кырган-биле ужуражып турумда, хары 84 чүве. Дайын чылдарын, аш-чут үени көрген, чуртту хоозуралдан уштуп, бодунуң хире шаа-биле ажылдап чораан ирей. Адын-сывын айтырарымга, чүгле «Юра дээр» деп каан. Ооң соонда ынчаар адаарымга, ол аажок өөрүүр чораан.

«18 харлыымда дайын эгелээн — деп, ол чугаазын эгеледи. — Мен ышкаш аныяк­ оолдарны фронтуже кыйгырты берген. Бистер, мелегей чүвелер, ону оюнчук деп бодап, дайынче ыр-шоорлуг чоруп турдувус.  Дайзынны ша-даа чедирбейн чылча шапкаш, чанып кээр бис деп бодап турган бис.

Ындыг чүве кайда боор. Дайын-чаа, өлүм-чидим деп чүвени фронтуга көрдүм. Дем чаа-ла хөөрежип турган эш-өөрүң чакпыыл окка таваржы бээр, мөңгези-биле караан шийиптер. Оңгу соок, долгандыр хир-чут, быт мырыңай эңдерик. Кадык чиир, шай ижер — байгы чем бо.

Баштайгы айывыста-ла дайзынга бүзээлеттирип алдывыс. Байдал нарыыдаан. Командиривис бистен-даа шоолуг улуг эвес, аныяк лейтенант. Бисче хал­даашкын эгелээрге, ол чүнү-даа канчаарын билбес кижи болган, алаңзып калган. Бүзээлелден үнер кара чаңгыс арга — тулаа дамчыштыр чорууру. Оон өске черде немецтер, думчук безин уштур аргажок.

Бистиң аравыска бир орус эвес эр чораан, якут кижи мен дээр, чогум адын сактып ап шыдаваан бис, ынчангаш ону Якут деп адаарывыска, ол хомудавас, ол атты дыңнап каанда харыылаар турган. «Аңчы кижи мен, тулаалыг черге чоруп өөренген мен, мээң сөзүм дыңнаар болзуңарза, моон үне бээр бис» — деп, ол чугаалаан. Өске арга бар эвес, чөпшээрештивис.

Дыка үр чоруп келдивис. Бир хондур, хүнзедир... Орукту, шынап-ла, Якут айтып берип чораан. Кайыже углаарын, кайнаар базарын ол билир. Ынчап чорааш, ол каргыштыг черден үнүп келген бис, өөрүшкү хөрек долу.

Фронтуга амыдырал ындыг. База катап тулчуушкуннар, хайгыылдар. Сөөлгү тулчуушкун үезинде чакпыыл окка таваржы бердим. Эктимче боолаткан мен, а Якуттуң дөңмээн чуура берип каапкан. Ол медерел чок чыдырда, чүктеп алгаш, дайын шөлүнден үндүрүп келдим. Оон бисти аңгы-аңгы госпитальдарже тарадыр чорудупкан. Якутту кайнаар «октапканын» билбес мен, ооң-биле та көржүр, та көрүшпес мен деп бодап чыткан мен.

Госпитальга бир-ле дүне удуп чыдарымга, кулаам дыйылады, ооң анаа дыйылаарындан өскезин, даажының дыка күштүүн, шуут сыгырып турарын эскердим, диштерим безин аарый берген. Ол ды­йылааштан дүне оттуп келгеш, көөрүмге, дужумда орунда чыдар дайынчының чанында кыс кижи тур. Дыка чараш, аныяк,­ узун платьелиг, сарыг чаштыг, чажы курлактарынга чеде берген уруг чораан. Ол херээжен демги дайынчыже ээлгеш, хаваанче ошкап кагды, оон чаак­тарын чассыда аарак суйбааш, үнүп чорупкан.

Эртенинде оттуп келгеш, кымның кээп чораанын айтырары-биле кожам дайынчыже көрнүп келдим. Оруну ээн, эдип каап­кан болду. Ооң кайнаар чоруй барганын өөрүмден айтырарымга: «Бо дүне чорта берген чорду, чүгле эртен көрүп кагдывыс» — дишкеннер.

Ийи хире хонганда, база дүне кулаам дыйылады. База-ла ындыг ыыткыр ды­йылааш. Көөрүмге, өске талада кожамның орунунуң чанында мындаагы кыс тур. Ол солдат дыка аар балыгланган, медерел чок чыткан кижи. База-ла ол элдептиг херээжен оолдуң хаваанче ошкааш, чаактарын суйбады. «Чүү кижи сен?» — деп айтырар бодаан, үн үнмес. Оон ол уруг үнүп чорупту, буттарының даажы дыңналбас, а бистиң шалавыс дээрге, күскелер безин маңнажырга, кыжыраар чүве болгай. Ооң соондан чоруп кагдым, кайнаар баар эвес. Даштыгаа үнген соонда, ол бус ышкаш, эсти берди. Карактарымга бүзүреведим, угааным албыстай бергени ол чоор бе деп  боданып, таакпылап ор мен.

Уругга ошкаткан солдаттың өлүп калганы даартазында дораан билдинген.

Госпитальга эмнеткеш, кезээмге база катап чедип келдим. Ол уругга ошкадып турган оолдар дараазындагы тулчуушкунга-ла өлүртүп каар болган. Ынчан-на өлүм деп чүвени караам-биле көрген кижи-дир мен деп билип кагдым. Ооң дугайында кымга-даа ыыттаваан мен, комсомолчу кижи канчап ындыг аза-четкер-биле холбашкан чугаа тарадыр боор.

Бир дүне база оттуп келгеш, ол кысты көрүп кагдым. Ол мээң орунум чанында менче кайгап тур, а көрүжү аажок хоюг, карактары хүлүмзүрүп турар. Ону кым дээрзин билир болгаш, «Юра, чуртталгаң ам төнген-дир» — деп бодадым. Ол кыс менче кайгавышаан, ошкаарынга белеткени берди. Хенертен дашкаартан чиктии кончуг дааш дыңналып келди. Барабан-даа каккан ышкаш, эр кижи үнү-даа үнер. Оон көөрүмге, демги кыстың артында Якут көстүп келген тур, ол янзы-бүрү өң-баазын хеп кеткен, эктинден өрүп каан хендирлер-даа бадып турар. Якут алганмышаан, барабан ышкаш херекселин соктап эгелээн. Ынчан демги кыстың арны хуулуп,  мени-даа ошкап четтикпейн, Якутче эгли берген соонда, ооң-биле кады ээргииштелип үне берди.

Ол дүне хөйнү бодап хондум. Эжим Якуттуң мөчүй бергени  ол бе?

Дараазында болгулаан кандыг-даа берге тулчуушкуннарга безин балыг­латпаан мен. Ол кыс база ооң соонда келбестей берген. Бир катап Якутка ужуражы бердим. Ол шуут экирээн, чүгле бичии аскаңгыырлаар болган. Бодумнуң таварышкан ужуралдарымны аңаа чугааладым, ооң мени камгалап алганын база дыңнаттым. Якут мынча диди: «Хам кижи-дир мен ийин, мээң дииреңим сеңээ чораан-дыр. Сен өлбес, дуңмаларың өстүрер ужурлуг сен. Мени медерел чок чыдырымда камгалап алдың, кижи өрезин төлээр чоор» — деп кагды...

 Ындыг сөстер-биле хоочун өңнүүм бодунуң сактыышкынын доосту. Ооң шылай бергени илдең боорга, улаштыр айтырбаан-даа мен.

…Юра кырган чурттап орган бажы­ңынга 89 харлыында дыка оожум бурганнай берген. Сөөлгү хонуктарынга чедир ооң угааны чарт болуп келген. Ол беш уйнуктуг, оларның үжү эмчилер болган.

Вероника ЛАДОВА.

Курган.

Интернеттен Д.Чыдым очулдурган.

«Шын» №6 2015 чылдың январь 23

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.