1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨРТЭЭ ЧЭЭРБИ ШИЛ

Эрткен 2017 чылдың ноябрь айның эге дыштаныр хүннеринде Чөөн-Хемчик кожуунда Тываның ат-алдарлыг кижилериниң чурту болур бир суурга калган дуң­мамның оглунга, чонувустуң ёзу-чурумун сагып, келин айтырып чораан бис.
Оглувустуң оон-моон келген төрел­дери, бистер, уругларның түр када чурттап олурар бажыңынга док­таап, изиг шайын ижип, аъш-чемин чип алгаш, кол келген херээвиске белеткенип кириптивис. Аъш-чемивис: соок чемнер, салаттар, боова-боорзак, чигир-чимис шупту белен, а манчы-хуу­жуурну хайын­дырары арткан.
Дугурушкан шагывыстан арай озалдай аарак, кудалар болур чонувус мүн-не уурук-сууруктап чыглып келген. Делгеттинген аъш-чемниг столдарывысче келгеннерни чалап олурткаш, келин айтырар езулалывысты эгелей бердивис. Чамдыктары бөрттерин-даа ужулбайн, чемненип олуруптулар. Кудалар-биле бот-боттарывысты таныштырып, келин айтырар езулалдың кол кезээ – ужа-төштерни, калбак ша­йывысты, белек-селээвисти (шупту 30 санныг) сөңнеп сундувус-даа.
Келинниң авазының, ачазының кол-кол улуг кижилерин бөлүктей олуртурун кызыттывыс. Авазының улузунга бир улуг ужаны, ачазыныынга база бир ужаны ниити салдывыс. Авазынга даа­йы, күүйү, акы, даай-авазы деп ылгал кылбайн, шупту үлежип, кезип чиирин сүмеледивис. Езулалывыс элээн шуу­дап, кудаларга аян ырывыс, солун чу­гаа­­ларывысты бараалгадып шаг болдувус.
Элээн үе эрткенде, кудалар талазындан топтуг, томаанныг улгады берген херээжен кижи туруп келгеш, чөпшээрелин берип, ырак-узактан келген чонувусту түреткен херээ чок деп түңнеди. Бистер амырап, шампаннарывыс чазылдырып, чоруувус бүткенинге өөрүп тур бис. Столдарда салган чүзүн-бүрүн чем шоолуг хораваан, ынчалза-даа арага аймаа куруглап-ла тур.
Кудалар талазындан бир аныяк, 30-32 хире хар-назылыг уруг тура халып келгеш, «Бистиң дуңмавыстың өртээ чаңгыс хааржак арага болганы ол бе? Силерниң арагаңарны санадым, 20 шил бичии ажыг-дыр, дуңмавыс бербес бис» – депкеш, чоргаар барып олуруп алды. Ол аныяк уруг та кым чүве, чоок төрели бе азы эжи бе? Кезек када шимээн чок, дыка эпчок байдал туруп келди. Кудалар аразындан ол көскенип турар аныяк уругну кым-даа доктаат­пады, улуг улузу ылым-чылым олурлар.
Ам канчаар, оолдуң улузундан улуу болгаш, угбам-биле тайылбырны кылырын оралдажып, улаштыр ойнадып, хөглеттивис. Чорук-херээвис адакталып турда, чоруурунга белеткенип турувус­та, кудалар арага, ужа негеп эгеледи. «Кызылдан кээп шыдаваан улуг улузу бар, ужа-төш, арагадан суп бериңер» дээн негелделер чоргуже­виске хөй болду. 
Тыва чонувустуң чараш, чаагай чаңчылдары, езулалдары биеэги ышкаш эвес апарган. Биске мындыг болду, а өске суурларда байдал кандыг ирги деп айтырыг кижини дүвүредип, баштан ыравас-тыр. Чүге-ле хөй ужа-төш, арага, белек-селектер негеп, баш удур даңзы кылып турар апарган чоор? Канчап ынчап бардывыс, тыва чонувус? Маңаа хамаарыштыр улуг назылыг өгбелер, ада-иелер ажы-төлүн, ха-дуңмазын чагып, сургаар болза, эки эвеспе. Ам удавас Тываның база бир булу­ңундан бүдүн өскүс дуңмавыс оолга келин айтырар деп турар бис. Кыстың улузу күдээзи оолдан чагаажыгаш чору­дупкан. Ында негеп турары: 8 ужа, 8 төш, 26 суй белек база кафеге 65-70 хире кижи келирин дыңнаткан болду.
Ам бо өскүс оолдуң чоок кижи­ле­риниң «бажы аарып», аразында дугуржуп чадап туруп бергеннер. Амыдырал-чуртталганың эгезин салыр, келин айтырар, өглеп-баштаар шак бо ёзулал чүүже шилчий бергени ол? Кайнаар углап бар чыдар чон боор бис?
Валентина Монгуш, 
хоочун башкы.
Кызыл хоорай.
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.