1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨРҮЛГЕ ЦЕГИНГЕ ӨӨРЕНИКЧИЛЕП КИРГЕШ...

Парлалга хоочунунуң сактыышкыны

1.
Бир эртен таңныылдаар ээлчээмни мени солуур эжимге хүлээдип берипкеш, хүнезиним артыын, хондур «быттаан» солуннарымны аап-саап ап чоруур барбамче суп чыдырымда, типография директору Анна Кенденовна Хертек кайы ырактан менче хол чайып, кылаштап ор. Арын-шырайын көөрүмге, бир-ле чүүлге ажаанзырааны, чугула чугаа кылыксааны илдең.
— Салчакович, удавас типографиявыстың 90 чыл юбилейин эрттирер болгай бис. Аңаа тураскаадып ном үндүрер деп турарывысты утпадыңар ыйнаан. Хоочун ажылчыннарның бирээзи болгай силер, ындыг болганда өзек материал силерге онаажыр ужурлуг. Сактыышкыныңар белеткээр болган-дыр силер. Даалганы кыска хуусаада болгаш ыяк күүседир эвеспе…
… Хондур дежурныйлаан кижи дүъшке чедир удуп, дыштанып алгаш, мен ышкаш пенсионер ашактар-биле бильярд бичии шанчар деп бодаан кижи мен.  Орунга шөйлүп чыдып алгаш, өөренген чаңым-биле телевизорну ажылдадыпкаш, кайда-чүде солун чүү болуп турарыл дээш, каналдар базып-ла чыдыр мен. Кайда-даа Украина, Крым, Донбасс, Луганск дугайында кулак уюктап-ла турар. Бир шагда тыва эки турачы шериглерниң фашис­тиг эжелекчилерден хостааны Ровно хоорайда байдал база чидигленгенин билип алдым.  Угаан-медерелим дикторнуң үнүн чарт сиңирип ап турза-даа, ооң-биле чергелештир демин директорнуң чугаалаан сөс-домаа база мээниң бир азыындан шыйлашкын дег үттеп үнүп кээр мындыг. Адырам…
2.
…Эрткен-барган үелерниң болуушкуннарын коптарып олурарымга, республика типографиязынга 1969 чылдың октябрь айда өрүлге цегинге өөреникчилеп ажылдап кирген кижи болдум. Ынчан ук типография Тывага долу циклдиг монополист полиграфия бүдүрүлгези турган. Дөрт хире районнар солуннарының типографиялары турган-на харын, ынчалза-даа оларның кол-ла сорулгазы — солун парлалгазы. Типография ынчан коммунистиг күш-ажылдың бүдүрүлгези турган, ындыг атты анаа-ла тыпсы бербес дээрзи билдингир болбайн аан. Мурнакчы ажылдыг бүдүрүлге турган болгаш планныг онаалдаларны доктаамал күүседип турганывыс черле шын. Парлалга ажылдакчызы дээрге идеологтуг фронтунуң дайынчызы-дыр деп партия, чазак, адыр аайы-биле комитет биске доктаамал угаадып турганнар, ынчангаш оларның талазындан контроль, кичээнгей база улуг турганы чажыт эвес.  Ынчалза-даа шаңнал-мактал талазы-биле олар бисти ойбайн келгеннер, күрүнениң бедик хавыяазын алганнар-даа бистиң аравыста хөй, оран-сава-биле-даа куруглатпайн келген.
Бир-тээ бодумнуң күш-ажылчы намдарымны бижип олурар болганымда, ажылчын оруумну улаштырып көрейн. Баштай-ла өөреникчилей берген мен деп демин чугаалаан мен. Башкым цех мастери орус угбай чүве (ат-сывын ам уткан-дыр мен), хамык чүүлдүң ужу-бажын ол-ла тайылбырлап, өөредип турар.  Шору болганым ол ый­наан, чартык чыл эрткенде «депшип», солуннар чыскаакчызы – метранпажтың мергежилинге өөреникчиледип каан. Хоочун, шыырак метранпажтар Мария Матвеевна Ерахтинаны база Кызыл-оол Түлүшевич Допчун-оол акыйны мээң дагдыныкчыларым кылып каан, оларның нарын шылгалдалыг школазын эрткеш, «Шын», «Тываның аныяктары», «Молодежь Тувы», сөөлзүредир «Эне сөзү» солуннарга ажылдап чордум.
Чаа технологиялар сайзы­раан бо шагда амыр апарган чүве ышкажыл. Бистиң үелеривисте дег шүүдеп, эшкедеп турбас, каш борбак кижи солунну азы номну үндүрүп кааптып болур. Белеткеп каан материал-ла бар болза. 
А бистерге солун-сеткүүл үндүрери бир-ле дайынчы даалга-биле дөмей турган болдур ийин. Алдагдал, частырыг үндүрүп алза, ооң аагын дыңнаары база шүүт. Ылаңгыя ССРЭ-ниң коммунистиг партиязының съездилериниң материалдарын парлалгага белеткей бергенде, солун редакцияларының-даа, типографияның-даа ажылдакчылары уйгу-чыдынын чидириптер турду. Мындыг таварылгаларда «Москваны манаар» азы «Москва­ны манап тур бис» деп, типография ажылдакчыларының «кажан материалдарыңар кии­рер силер?» деп айтырыынга редакцияларның харыысалгалыг даргалары харыылаар турганнар. Ол чүл дээрге Парлалга бажыңының адаанга турган телетайп таварыштыр Москвадан чугула материалдарны манаары-дыр. Телетайп өрээлинде тургус­кан машина ажылдап, оон узун, калбак саазыннар соксаал чок уштунуп эгелээрге-ле, редакция­ларга ажыл-иш хайныгып үнер. 
Ол материалдарны доктааткан чурум езугаар чара парлап, а тыва редакция ону очулдуруп турда база шаг болур. Оон ону килдис эргелекчилери, харыысалгалыг секретарь, оралакчы редактор, адактың соонда кол редактор номчааш, парлаары-биле ат салыпканда, типографияның ээлчээ келир.
Солун-сеткүүлдерни-даа, ном-судурну-даа баштай-ла линотипистер өрүп эгелээр. Оларның ажылдап олурары линотип машиназы бир тускай. Ортумак деңнелдиг шкафтың дурту дег бедик машинаның азыында кызыдыр изидип каан котелче чирик кулаандан демир илчирбеде ылдыртып каан цинк-коргулчун холумактыг, чоону холдуң билээ дег, узун, шөйбек пластина бажын суп алган, эстип хайнып турар. Бижик кагар машинаныы дег базыткыыштарны базарга, хүлерден кылган үжүктер үлегер-майыынга эзилдирген коргулчун куттуна бээрге, сөзүглелдиң одуруглары сигарет пачказы дег хемчээлдиг чиңгежек пластинага куттуна бээр. Одуруглар кудар бо өрүлге машиназын 1884 чылда АКШ-ка О. Мергенталер деп кижи чогааткаш, парлалга ажылын үндезини-биле өскертип, чиигеткен кижи-дир. Ат-сывын безин көрүңер даан, артында Мерген деп эгелээн, тывазыш деп-даа турар. Ындыг кижи, шынап-ла, мерген, уран-шевер болбайн аан.
Республика солуннарын-даа, ном үндүрер черниң чагыгларын-даа өрүп турган хоочун-даа, аныяк-­даа линотипистерни, метранпажтарны бөгүн маңаа адаары меңээ өөрүнчүг-дүр. Чүге дизе бир шагда мени өөреткен башкыларым ышкаш, мен база элээн хөй аныяктарны өөреткен мен, олар багай акызының адын сыкпайн, кызымак ажылдап чоруур­лар. Буянныгларның мурнунга өремни дуглааным ол ыйнаан. Ам оларның ат-сывын маңаа чыс­каап көрейн, чамдыызын уттупкан болзумза, хомудавазын диледим, назы-харның нарыны-ла хөлчок, бир чамдык чүүлдерни кижи уттуп алыр боор-дур. Надежда Быкова, Ангелина Чернова, Николай Попов, Рая Серен-оол, Чайкина Ойдупаа, Зоя Допчун-оол, Людмила Филиппова, Ираида Заворотная, Елена Монгуш, Любовь Ховалыг, Майя Монгуш, Мария Савгир, Наташа Сырат, Саяна Тожу, Буяна Ооржак, Маргарита Кол, Чечек Түлүш, Валентина Дударева, Галина Богаткина, Алла Шурышева, Нина Лямина, Татьяна Монгуш, Раиса Монгуш, Елена Саая, Светлана Хертек, Урана Монгул-оол, Римма Монгуш, Вера Доржу, Вера Наезжих, Елена Митрошкина, Амалия Шмит, Клара Саая, Чечен-оол Ондар, Владимир Кол, Аня Сат… Аңгы-аңгы чылдарда ажылдап чораан  акы-дуңмаларымның бир чамдыызы бистиң аравыста ам чок, чамдыктары өске регионнарже көжүп чоругулай баргылаан, а бир өскелери амдыгаа дээр солун-сеткүүлдерде чедиишкинниг ажылдап чоруурлар.
Ол үеде типографияның бүдүрүп үндүрүп турганы про­дукциязының ассортиментизи-даа хөй, коллективтиң саны-даа арбын турган. Кол нуруузу аныяк­тар. Ынчангаш ийик­пе, каткы-итки, шимээн-дааш­ үзүктелбес. Ылаңгыя солун үндүрер хүннерде редакциялардан аныяк коррес­пондентилер дежурныйлап хүнзээнде, типографияның багай оран-савазы адыгга чазарлаткан ары өө дег дывылап үнер. «Тываның аныяктары» солуннуң коррес­пондентизи Артур Хертек деп дөскел чок оол (сөөлүнде барып «Шын» солуннуң кол редактору, амгы үеде Тываның ном үндүрер чериниң директору) аныяк уруг­ларны бир-ле болза шымчыпкан, бир-ле болза, хокпалдайын орта часкаан болур. Белиңнээн, мегелеп ажынган үннер оон-моон бо-ла үнер. Yстүнде адааным дег чымыштыг, хайымныг үелерде ажыл-ишти даң бажы сарыг-шокар турда доо­зуп турдувус. Бичии хостуг үе, чапсар тыптып келгенде көөрге, дежурныйлаан оолдарывыс шагзыраанындан корректорлар өрээлинде багай диванда өеэ агарып калган чыдар боор чүве.
Солуннарга салыр чуруктарны цинкография цегинге кылыр, ону кылыр ажылчыннарны цинкографтар дээр. Кончуг-ла хоралыг ажылдыг улус. Ынчангаш оларга хүннүң-не сүт ижиртир, оон аңгыда хоралыг ажылы дээш эрте пенсияже үндүрер. Оларның ажылдаар өрээлинге кире бээрге, янзы-бүрү химикаттарның, кислота-эзилдириглерниң оо-хоранныг чыды уткуп алыр. Олар редакциялардан келген чуруктарны макетте шыйган хемчээли-биле цинк азы магний пластинага хоолгалааш, кислотага чидиртир. Чуруктуң агылдыр кезээн кислота оя чип кире бээр, кара черлери ак артып калыр, клишени шак ынчалдыр кылыр. Ону демир үзе кезер станокка хемчээлиниң аайы-биле кескеш, солуннуң арнын чыскааган демир хоода тускай курлавырлап каан черинге салыр. Роберт Далай, Айвар Ооржак суглар бо нарын ажылды маңаа кылып турдулар. Амыдыралдың байдалы аартап, хамык барааннарны – арага-дарыны, үс, чигирни, эът-колбасаны, таакпы-кээшпени талоннап турар ынчангы үеде бо ийи кижиниң «херег­лели» дыка улуг турган, олар дег хүндүткелдиг кижилер чок, артында кылаштаары безин бир тускай апаргылаар улус болгай. 
…Yе-шагның дүргенин, кам-хайыра чок деп чүвезин. Дүүн чаа-ла аныяк оол маңаа өөреникчилеп ажылдап кирген ышкаш-тыр мен, а ам бодум дагдыныкчыларым дег акшып, пенсионерниң үүлезин эдилеп чор мен. Мээң-биле кады ажылдап чораан дуңмаларым база улуг кижилер болду, чамдыктарының кастыында күскү хыраа дүшкүлепкен боор-дур.
Пенсияже үнзүмзе-даа, ам-даа төрээн коллективимде ажылдап чор мен. Биеэде дег хөлзээзинниг типография кайда дээр сен, коллективтиң саны кызырылган, эрги, аар дериг-херекселдер, станоктар шагда-ла металлоломче дужаат­тынган, оларның орнун амгы шагның техниказы солаан. Ам ажылдакчылар, бир-ле эмнелге черинде дег, арыг халаттыг, ак бөрттүг ажылдап турарлар. Амыр, амыр… Ынчалза-даа, чүге-ле ийик, өйлеп-өйлеп эрте берген үелерни чоктаарым-даа кончуг, аныяктарның каткы-иткизи, оюн-баштак чугаалары ам-даа кулакта чаңгыланып чоруур ийин.
3.
Телевизорда ам-даа Украинада байдалдың дугайында дамчыдып тур. Чогушкан, арны-бажын дуглап алган, хан-чин апарган кижилер маңнажып-ла тур.  Чиир­тим-даа. Ону өжүр идип кааш, демин-не сооп калган шайымны тын тынмайн ижипкеш, кеттинип эгеледим.  Бильярд залынче баарым ол.
Ынаар шошкуп чоруп олура, Анна Кенденовнаның даалгазын ынчаар күүседир болза эки-дир деп бодал баш иштинге кирерге, буттарым черге дегбейн чораан ышкаш болду. Сактырымга, сактыышкыннарга алыскаш, арны-бажымда сыгыглар безин чидип, чалыыткай бергензиг мен. 
Бо-ла-дыр, тоол ыттынган, тоорук казыттынган…
Степан АДЫГ,
ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы, типографияның хоочуну.
 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.