1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

“Шынның” улуг школазы — оруум айтыкчызы

Март айның 18-те “Шын” солуннуң хоочун журнализи, коллегавыс, Бай-Тайга кызы Светлана Балчыр мугур хар харлаар. Ынчангаш ооң улуг юбилейин уткуштур, шөлээде дыштанып олурарын ажыг­лап, ужуражып, чугаа­лажыр аргалыг болган башкы эжи, ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Лидия Ооржактың интервьюзун мооң адаанда парладывыс. Чоокта Л.Ооржактың Тываның Улустуң чогаалчызы А.А.Даржай-биле интервьюзун база “Шын” солунга парлаанын номчукчулар сактыр боор.

ЛО:Светлана Салчаковна, Кызыл­дың башкы институдунуң филология факультединиң доо­зукчулары – “чаңгыс аалдың уруглары” болгай бис, аравыста “сен” дижип чугаалажыр болзувусса, анаа боор аа?

СБ: – Ынчамайн канчаар.

ЛО: Мен сени “Филолог” студент тудуг отрядынга кады ажылдап тургаш, эки билип, таныжып алган кижи мен. “Филолог” студент тудуг отряды, эш-өөр, күзел-сорулга  дугайында бичии сактыышкындан кылып бээр сен бе?

СБ: – Ийе, мээң чалыы үемниң эң-не солун, уттундурбас, эш-өөр-биле бөгүнге дээр чоок харылзажып чоруурувустуң эгезин салган сагышка эргим үелерим-дир. Ооң мурнунда студентилеп чораан эвес, 1-ги курс дооскан соовуста, бөлүүвүстүң даргазы Светлана Салчак, черле алызындан тывызык, амыдыралчы кижи болгаш, бисти студент тудуг отрядынга ажылдаарын сүмелеп, “Филолог” отрядты тургускан кижи. Баштайгы чылывыста Элегест-Аксы тууйбу заводунга ажылдап эгеледивис. Дараазында чылдарда ам буступ калган чыдар Кызыл чоогунда тарып-боозадылга станцияның тудуу, Ак-Довурак хоорайның бассейн тудуу дээш, ажылдаваан черивис чок. Дөрт чыл дургузунда чайгы студент тудуг отрядынга акша-көпеекти шору ажылдап ап, идик-хептен эгелээш, бодунга херек чүүлдерге, харын-даа ада-иезинге дуза көргүзеринге чедир студент отряд бисти эки чүүлдерге өөредип каан деп бодап чоруур мен.

ЛО:Институт дооскаш, школага үр ажылдаваан боор сен...

СБ: – Алыс-ла башкы болуру мээң күзелим эвес турган болгаш, чүгле 2 чыл башкыладым. Башкы ажылы меңээ берге болган. Кичээлимде уругларның чурумун тудуп албас кижи болган мен, өөреникчилерим кичээлге хөлчок шимээр­гээр... Ийи чыл башкылааным соонда, амыдыралым аайы-биле, Кызылга келген мен. Бир ай чыгыы ажыл дилеп келгеш, «Шын» солунга катап-катап ажыл айтыртынып кээп турганымның түңнелинде, бөгүнге чедир «Шын” солунумда мен.

ЛО: Журналист болуру сээң изиг күзелиң турганы ол ышкыжыл?

СБ: – Черле күзелим ол турган. Ленинград, Томск уни­верситеттериниң журналис­тика факультеттеринче дужаап турган мен. Тывадан дашкаар өөренир салым чок болганым ол ыйнаан, Кызылдың педагогика институдунуң литература факультеди дээш кирип аарым­га, филология факультеди болган. Бөгүнге чедир “чаңгыс аалдың уруглары” апарган эш-өөрүм аразынга өөренип чорааным меңээ улуг өөрүшкү.

ЛО:Изиг күзелдиң тевии-биле “Шын” солуннуң эргинин артап кирдиң-не...

СБ: – Улуг редакторум Валерий Севилбааевич Шаравииниң холунга ажылдап киргеним уттундурбас. “Ажыл дилеп чор мен,  башкы институдун дооскан кижи мен” – дээримге, менче көрүп-көрүп, элээн­ бодангаш: ”“Машинага парлап билир сен бе?” – деп, дарга айтырган. Бир дугаарында “Шынның” машинакчызы болуп киргеним ол, оон улаштыр бир килдистиң ажылдакчызы шөлээ үне бээрге, ооң орнунга ажылдап – барык шупту килдис­терге ажылдап турдум. Шак ынчар килдис бүрүзүнге,  шыырак  журналистер  аразынга сайгарылгалыг хуралдарга олуржуп ажылдааным – “Шынның” улуг школазын” эрткеним – меңээ кандыг-даа универ­си­тетке өөренгенимден артык билигни берген деп санап чоруур мен.

“Шынга” 4 чыл ажылдаа­ным соон­да, Барыын-Хемчикке ажылдаар кылдыр чорудупкан, ол база онзагай төөгүлүг үе болган. Ховар дээн салым-чаяанныг журналист Андрей Кончукович Чычаан-оолдуң  удуртканы “За асбест” деп орус дылга үнүп турган солунга келген мен. Чугаа­лаарымда тыва аян бар-даа болза, орус дыл кырынга бижээн чүүлдеримге эки үнелелди Андрей Кончукович дораан бергени мени чалгынналдырган чүве. Барыын-Хемчиктиң “Хемчиктиң сылдызы” кожуун солунунуң чанынга “Төрээн дыл ниитилели” турган, аңаа тыва дылдың тайылбырлыг словарын кылып, тыва кижиниң үндезин ажыл-ижинге, культуразынга хамаарышкан билдинмес сөстерни, билиглерни тема аайы-биле аравыста хуваажып ап, биче эртем ажылын кылып турганывыс  – ол үениң кижилериниң бурун­гаар көрүштүү, мерген угаанныы-дыр. Комбу-Сүрүң Монгушович Бойбу, Феликс Шаажаң-Хөөевич Сеглеңмей, Кошкар-оол Чучунмааевич Монгуш, Валентина Седиповна Шурук, Галина Күрседиевна Иргит, журналис­тер Алексей Сарыглар, Чкалов Мандыынчы, Хоюг-оол Монгуш, Василий Хомушку дээн ышкаш дыка солун, салым-чаяанныг  кижилер-биле ажылдап чордум.  “Төрээн дыл ниитилелиниң” ажылы төөгүде арткан.  Оон аңгыда ол-ла солуннуң чанынга тургустунган “Мажалык” чечен чогаал каттыжыыш­кынынга кежигүн бооп кирип алганым, ооң кичээлдеринге олуржуп, баштай “улуг критик” бооп, оон чоорту эштеримниң мени “Че, улустуң кызып бижип алган чүвезин ууй шаап турбайн, бодуң база бижи” деп “шап” кээринден чалдангаш, шүлүк бижип эгелээним (“Мажалыктың” дээр бе, “Хемчиктиң сылдызының” дээр бе) – база-ла улуг школа эрткеним ол. Черле ынчаш бо амыдыралымда мени деткип, сургап, эдержип чораан эш-өөрүмнүң кайызын кандыг дээр – шуптузу солун кижилер.

ЛО:Солун, кайгамчык интервью маадырлары эмге тикчок кижи болгай сен, сактып көрем, эң-не уттундурбас ужуражылга...

СБ: – Кандыг солун ужуражылгалар, чугаалар турбаан дээр. Улуг чогаалчылар-биле ужуражылгалар черле кайгамчык. Улустуң чогаалчызы С.С.Сюрюн-оол-биле чоок чугаалажырга, ооң бөдүүнү кайгамчык кижи.Уруунуң дугайында айтырыг салырывыска дыка амыраар, ыглап оргаш чугаалаар кижи. М.Б.Кенин-Лопсан чогаалчы дээрге езулуг “Дириг эртине”, узуп төтпес дириг эртине. Мени: “Бис сагыш-сеткиливис чоок улус-тур бис, сен дээрге Дачын-Хөө, а мен дээрге Бора-Хөө, төрелдер бис але” — деп баштактаныр.  Черле ынчаш эрткен үелер дээрге кижиниң сагыжында артып калган солун үелер боор чүве. Сактып кел даан, өг-бүле бүрүзү тыва радиону дыңнаар, солун дамчыдылгаларны черле эрттирбес ышкажыгай.”, Телевидение тыптып келгенде, билдингир журналистер Алексей Чараш-оолдуң, Анатолий Серенниң дээш, оон-даа өске улуг кижилерниң дамчыдылгаларын, чон-биле интервью алырын  көрүп, эскерип чораан болгаш,  кижи дуржулгалыг эш-өөрден ала-чайгаар өөренип ап чораан чүве-дир ийин але. А “Шын” солунну ачамның аайы-биле “быттап” номчуур турган бис. Самба-Люндуп Көк-Каракович Салчак ачамның акызы-дыр. Ол “Шын” солуннуң редакторунуң оралакчызы, редактору болуп хөй чылдарда ажылдаан. Мен “Шынга” кээримге, кырган-ачамның орган столунга олуртуп каан болган. Ооң блокноттарын тып алган мен. Бир-ийи чыл школага ажылдап чытпайн, “Шынга” чедип келген болзумза, кырган-ачам дириг орда ужуражы бээр турганымны бодап келгеш, дыка-ла хараадаан мен.

ЛО: – Ындыг улуг “школа­лар”эртип, арга-дуржулгалыг эш-өөр аразынга чораан журналист Светлана Салчаковна Балчыр (Дачын-Хөө) хөй-хөй шаңналдар, макталдарның эдилекчизи бооп “өзүп келген” болгай...

СБ: – “Шынга” үш чыл ажылдап чо­рааш, алганым, бир дугаар шаңналым – ТР-ниң культура сайыды Анатолий Сергеевич Серенниң ат салганы Хүндүлел бижиин ам-даа чоргаарал-биле кабинедим ханазында азып алган орар мен.

ЛО: Ийе, сээң кабинедиң ханалары шаңналдар-биле дола бергенин кирген кижи бүрүзү магадап көөр бис. А ынчаарга журналист ажылынга берге­дээшкиннер турган бе, ону сактып көрем, номчукчуларга солун-на болгай.

СБ: – Кандыг ийик, тыва ава уругларын үргүлчү “Ойт”, “Хай”... деп, уштулаңнааш, көскүлеңнээш болбас деп чагаан орар. Улус мурнундан эртпес, улус чугаазы үзе кирбес ... дээш-ле, баар. Ол хоругларны ажып эртериниң бергезин! Ылаңгыя баштайгы 1-2 чылда дыка-ла кончуг боор чораан. Хөй-ле журналистер аразынга оргаш, “Шынны” төлээлеп келген кижи айтырыг салбас дээрге, “аамай” дээр, салып олуруп бээр дээрге, “бо кандаай кижил уштулаңнаан” дээр... Тыва журналистерге берге чүве ол деп бодаар мен, өске улус та кандыг чүве. Солуннуң, коллективиниң адын бодап келгеш, дидим эвес аажы-чаңын арта базып, ажып эртер боор чүве чораан.

ЛО: Амыдыралда “арта базып, ажып эртер” чүве-ле хөй болгай харын. Ону арта базып чорааш, кижи бурунгаарлаар, сайзыраар, депшиир. Машина парлакчызы ажылдан эгелээш, бөгүн кол редакторнуң  оралакчызы болгуже, узун орукту эрткен-дир сен...

СБ: – Мен черле удуртур ажылга таарышпас кижи-дир мен деп бодап орар-дыр мен. Меңээ чон-биле, кижилер аразынга ажылдаарымга солун. Ам бодум дагдыныкчы апарган орар-дыр мен, ынчалза-даа сагыш-чүрек дөмей-ле орукче, улус-чон аразынче чүткүүр хевээр, чаңгыс черге орарга, чалгааранчыын. Меңээ чогаадыкчы ажылдаары, чоннуң амыдыралын чырыдары, амыдыралдың агымы-биле деңге чаржып “агып” орары, статья, очерк, чо­гаал бижиири солун. Ынчалза-даа хар-назын улгадып келгенин база миннип, аныяк­тарга орукту чайлаар апаар үе келгенин бодап орар-дыр мен.

ЛО:Сен ам ажыл айтырып келген, институт чаа дооскан уруг эвес, чоннуң номчуксаары чүүлдерниң автору,  алдар-ат­тыг журнализи, Тыва Республиканың, Россия Федерациязының хөй-хөй шаңнал­дарының эдилекчизи бо хүннерде мугур хар харлап турар Тываның бир хүндү­лүг ажылдакчызы болган-дыр сен, ол дээш сет­килимден өөрүп чор мен. Ак-Дову­рак­ка чурттап тургаш, сээң бир-ле хү­рештен бижип каан репортажыңны ном­чуурумга, болуушкуннар карактарга чуруттунуп, агаар-бойдустуң чыды думчукка хап келир чораан, дыка-ла ма­га­дап номчаан мен. Ол дээрге мээң чаңгыс эскериим-дир, шынында та чеже номчукчу сенден солун материалдарны манап, солун ажыткаш-ла, сээң адың дилеп тып, номчуп чоруур чүве. Юбилей бетинде бүгү номчукчуларның мурнундан (мени дет­киирлер боор) улуг байырымны чедирип ор мен. Ам чаңгыс айтырыым салып көрейн. Чаш уруг болза “Күзелиң чүл?” дээр болза, дораан амырап харыы­лаар болгай. “Сээң сагыжыңда күзелиң чүл, эш?”.

СБ: – Четтирдим. Арай-ла эрттир мактап олуруп бербээн сен бе. Шаңнал алырымга-ла хамык эш-өөр мынча дээр ийик силер чоп: ооң орнунга сеңээ чурт­таар оран-савадан берген болза! Шынап-ла, бүгү назынымда бажың хөлезилеп чурттап келдим. Маңаа ажылдап келгеш, бажың дилээримге эрги Чазак тускай оочурга тургузуп каан, эрге-чагырга солушкан соонда, ол хайыраан оочурумну дүжүрүп каапкан. Боттуң таарымчалыг чурттаар оран-савазы турган болза деп күзел ынчаар-ла чүгле күзел болуп артып калган. Чаңгыс уруум ачызында ам ооң кы­дыында кыстынып, ооң үш ажы-төлүн карактажып орар кырган-ава ышкажымгай. Өскүс-чаңгыс дуңмаларым бар, олар-ла эки чорза, оларның ажы-төлү-ле кадык болур болза, меңээ оон өске чүү херек боор.

ЛО:Светлана Салчаковна, сагыжынга чораан күзелин саазынга бижип, үндүр чугаалаптарга, бүде бээр деп бичиимден-не билир мен. Идегел кажан-даа өшпес ужурлуг. Мугур хар харлап турар байырыңда, биске, “Шынның” номчукчуларынга солун интервьюну (арай боорда) бергениң дээш, сеңээ улуу-биле четтирдим. Номчукчуга дыңнадып каайн (мону кызырбас силер аа), интервью ап көрейн дээримге, ынавайн шаг болган кижи, “Канчап бижип болбас боор, улуг юбилейиң ышкажыл, кижиниң чону, ажы-төлү, дөргүл-төрели бар ышкажыгай, авазының, эжиниң... дугайында ном­чааш, амыраай-ла” деп тургаш, байырлал бү­дүүзүнүң чугаазын кылганым бо. Алдан хар дээрге шору назын-дыр, кадыкшылың быжыг боорун, уруг-дарыың сени өөртүп чоруурун, чогаадыкчы ажыл-ижиң улам делгереп турарын база катап күзедим.

«Шын»№28 2016 чылдың март 17

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.