1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

30 ӨГ-БҮЛЕ ЧАА КВАРТИРАЛАРНЫ АЛГАН

Россияның дыка хөй хоо­райларында кижи чурттаар аргажок, изиг-соок суу-даа чок, дээвииринден эрээн хар, чаъс суу дамдылап кирип турар, кыжын соок, эки чылыг­латтынмаан, эгезинден тура-ла шынар чок туткан болгаш ханалары, дээвиири буступ үрелип эге­лээн бажыңнар бары илерээн. Ындыг бажыңнарны тускай комиссия хынап көргеш, аварийлиг (озал-ондактыг) байдалда бажыңнар деп санаар. Ындыг бажыңнарда чурттап турар улус хоойлу езугаар чаа бажың алыр эргелиг. 

Ынчангаш 2002 чылда Россия Федерациязынга “Чуртталга бажыңы” деп тускай программаны ажылдап кылгаш, 2010 чылга чедир аварийлиг байдалда чурттап турар хамаатыларны чаа бажыңнар-биле хандырар сорулганы салган. Ынчалза-даа ол хире кыска  үе иштинде план күүсеттинмейн барганындан программаның хуусаазын узадып, 2018 чылдан тура ооң негелделеринге өскерилгелерни киирген. Бирээде, регион бүрүзү географтыг туруш байдалынга, чоннуң амыдыралынга таарыштыр программаны ажылдап кылыр. Ийиде, ол программага үш чыл көрдүнген. Үште, 2018 чылдан тура “Чуртталга ба­жыңы” деп программа  тус чер­ниң Чуртталга-коммуналдыг ажыл-агый албан чериниң   хай­гааралынга турар. Дөртте, ба­жыңнарны тускай комиссия хынааш, аварийлиг байдалда деп түңнел үндүрер. Беште, бир эвес бажыңның ээзи мооң мур­нунда чылдарда күрүнеден халаска алган бажыңын хуужудуп алган болза, тускай санап каан акшаны күрүнеге төлээш, алыр ужурлуг чаа бажыңының турар черин боду шилип ап бо­лур эргелиг. Алдыда, чаа ба­жың алыр хамаатының эрги ба­жыңы-биле чаа бажыңының чуртталга шөлү дең болур ужурлуг. Чедиде, чаа алган бажыңга  чылыг, чырык, изиг-соок суг дээш чурттаарынга херек бүгү чүүлдер турар ужурлуг. Сесте, бир эвес эрги бажыңның ээлери бажыңда чурттап турар, киир бижидилгелиг улустуң санынга өй хемчээлдиг бажың алыксап турар болза, олар  чединмес өг-бүле дээш чогуур албан чериниң  бүрүткелинде  баш бурунгаар-ла бижиттинген  турар ужурлуг. Тос­та, бир эвес чаа алган бажыңы сагыжынга кирбес, чурттаарынга таарымча чок кылдыр туттунган деп санаар болза, бажыңның ээзи  судка хомудал киирип болур эргелиг. Онда, эрги бажыңда чурттап турар хамаатылар  чаа бажың алыксавас болза, оран-сава айтырыын шиитпирлеп турар албан чери хамаатыны судка берип болур. 

“Чуртталга бажыңы” феде­ралдыг программаны Тывада база шагда-ла боттандырып эгелей берген. Эрги бажыңнарга чурттап турган хамаатылар­ программаның ачызында 2002 чылдан эгелээш, чаа бажыңнарны ап эгелээн.  

Бо удаада Кызыл хоорайның “Южный” микрорайонунда чаа бажыңның тудуу доозулган. Ниитизи-биле  30 чаа квартира чурттакчыларын манап турар. Баш бурунгаар чардынган керээ езугаар 30 өг-бүле бо удаада чаа бажыңнарны алган. 

Чаа бажың алыр аас-кежиктиг хамаатыларның бирээзи, Кызыл хоорайның Заводская кудумчузунуң 12-а бажыңының 2 дугаар квартиразының чурттакчызы, 66 харлыг Нина Алек­сеевна Полежаеваның боду-биле ужуражып чугаалаштывыс:

“Бо бажың 1984 чылда туттунган. А мен 12 чыл бурунгаар бо бажыңче көжүп келдим. Мооң мурнунда Майская кудумчузунга чер бажыңга чурттап турдум. Мында чээним уруг бар болгаш, ооң ажы-төлү-биле чурттап турар бис.  

Бо квартира мээң сеткилимге кирер. Турар чери таарымчалыг. Кудумчу кежир православ хүрээзи бар. Чанында садыг-саймаалар чок-даа болза, ырак эвесте садыглар-ла хөй. Бо бажыңны комиссия хынааш, эрги бажың деп түңнээн. Бодум хуумда “Чуртталга бажыңы” деп программаны эгелээн РФ-тиң Президентизи В.В.Путинге өөрүп четтирдим. А ТР-ниң Баштыңы Шолбан Валерьевичиге ол программаны боттандырганы дээш өөрүп четтиргенимни илередир-дир мен. Чуртта экономиктиг байдал багай-даа болза, Тыва­ның Баштыңы Ш.В.Кара-оол  до­тациялыг республикага ол про­грамманы болдунар-ла шаа-биле боттандырып турар. 

Кышкы үеде кончуг чылыг ба­жың. Маңаа черле доңмаан мен. Изиг-соок суг, чылыг, чырык дээш амыдыралга херек бүгү чүүлдер бисте бар. Кожаларым-даа шупту дыка эки улус. 

Эгезинде бисти “Спутник” мик­ро­районче көжүрер деп баарга, чөпшээрешпедивис. А кажан Московская кудумчузу дээрге, шупту дыка өөрдүвүс. Хүрээден база ырак эвес ышкажыл” – деп чугаалады. 

Ол-ла бажыңның ийи дугаар­ кадының  4 дугаар кварти­разында бажың туттунгандан бээр чурттаан 82 харлыг Алефтина Афанасьевна Бояриновага аалдап бардывыс. Ооң эрги бажыңының шөлү – 53 дөрбелчин метр болза, а чаа алыр бажыңының шөлү 63 дөрбелчин метр.  Бояринова эрги бажыңының болгаш бодунуң дугайында мынчаар чугаалады: 

“Чурттап эгелей бээримге-ле, суг төктүр болган. Чугайлап, дозулап алырга-ла, оон-моон суг төгүлгеш, үрегдеп кааптар. Суг дамчыдар хоолайларын эгезинде-ле шын эвес кожуп каан. Дуза дилээримге, кандыг-даа улус кылып турган. Кезек үеде экижий бээр. Оон база-ла шаптараазыннар эгелээр. Чунар өрээлдиң шалазы удавас адаанче ойлуп бада бээр боор. Сөөлгү чылдарда шалага кылаштаарга, ыйлыңайнып турар апарган. Чамдыкта чүү дээш мен буруулуг кижи мен, мынчаар хилинчектенир дээш хыйланып-даа орар мен. Кожамның уруглары, тыва кыстар, чугайлап, дозулап септеп бээрге-ле, суг аккаш доо­зазын үреп кааптар чүве-дир ийин. Сугнуң кайыын төктүп кээп турарын мен каяа билир мен. Чер шимчээшкининиң соонда байдал улам баксыраан.

Үш ажы-төлдүг, 13 уйнуктарлыг мен. Олар шупту өглүг-баштыг. Боттарының бажыңнарында чурттап турар. Кожууннардан өөренир дээш келген тыва уруг­лар мээң чанымга чурттап турду. Өөредилгезин доозуп алгаш, чуртунче чоргулай барган. 

Шушенск районга төрүт­түнгеш, ук черниң  фермазынга саанчылап чораан мен.  Тываже баштай акым чурттап чедип келгеш, турумчуп алгаш, мени база ап алган. Тывалар дыка эки улус. 

34 чыл иштинде бо ба­жыңга чурттааш, ол хире үе иштинде хилинчектендим. Даштыгаа от салып паштанып-даа турдувус, Улуг-Хемден-даа суглап турдувус. Черле чүнү көрбээн дээр. Ынчангаш чаа бажың дээш, даргаларга четтирдим” – деп чугаазын доосту. 

“Чуртталга бажыңы” деп федералдыг программаның Тывада боттанып турарынга өөрүвес аргажок. Чаа бажың алыры кымга-даа улуг өөрүшкү. Наадым үезинде, июль 14-түң хүнүнде, Кызылдың  30 өг-бүлези чаа бажыңның дүлгүүрлерин холга тудуп, чараш оран-сава алыр аас-кежиктиг болганнар. 

Айдың ОНДАР. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.