ТЫВА СКИФИЯДА — ЧАА УГЛАНЫЫШКЫН

“Азия Төвүнде — кедергей чараш сынныг, ак кештиг болгаш көк карактарлыг чон дугайты, а XIV-кү чүс чылда Египет чурттуг Ал-Омари дыңаткан. Ылавыла бистиң өгбелеривис: “биеэде тыва кижи — сарыг” дээн. Туран чоогунда хааннар оргулаажы — “скиф хаан болгаш кадынны айтып” турар. Кызыл хоорайда “60-маадыр аттыг музей” биче шуулганны кылган. Дараазында ТКУ-га эртемденнер илеткелди дыңнаан [Кавай-оол, 2016].

Ам тыва кижини көрээли. Эртемде, а ховар демдектерни ылгаары чугула.

Информант С.В. Монгуш (1969 чыл) — “чырык” тывага хамааржыр. А ооң ады — “чырык” (“свет”) болур. Бажының дүгү — тараа өңнүг, кежи — ак. “Дүк чоон боорда, дыйланчак”. Ону лабораторияга көрдүвүс. “Z» деп үжүк сагындырган. Чаш эъди изип турда, карактар өңү көк тургаш, ногаан апарган. Тываның хоочуну Т.Б. Өртеней (1950; Донгак аймаа; Сүт-Хөл кожууну, Ак- Даш суур) — “бедиксимээр думчуктуг, кадыр хавактыг, узун моюннуг болгаш шөймек кулактарлыг”, а оглунда дам­чаан дээн. Эртемде демдектер бөлүк чоруур болур. Тыва чогаалчы С.С. Комбу (1960; Бай-Тайга) — “улуг карактарлыг болгаш кежи ак”. Д.Н. Ооржак (1966; Чөөн-Хемчик) — ийи кыстыг ава. А оларның “көк карактары, ак кежи, бажында сарыг дүктери, делгем хөрээ болгаш хертеш сыны” — дооза ава угундан келген. С.В. Куулар (1986; Улуг-Хем) — “улуг карактарлыг, сарыг-кызыл дүктерлиг болгаш чоон чаштыг”. Ол бедик сынныг. Ш.Н. Ховалыг (1977) болгаш А.Б. Монгуш (1983) олар — Сүт-Хөл база Өвүр чурттуг.

Ынчаарга ТКУ-да 17 кожууннардан төлээлер өөренип турар. Ында төп болгаш Сибирьден келгилээн тыва сургуулдар база бар. Амгы ниитилелде 90 чылдарның ажы-төлү делгереңгей болган. “Чырык” тываларда А.Б. Чажытмаа (1989; Эрзин) база ак кештиг, харын-даа бажында чидиг кызыл дүктер бар. Ынчан бичии Д.В. Ондарны (1984, Улуг-Хем) — башкызы эскерген. Ооң өг-бүлезинде боду дег кижилер аажок хөй. “Чырык” уругларның бирээзи А.Г. Хомушку (1992; Чаа-Хөл) болур. Ооң чажы амгы уругларныы дег эвес — узун. Аныяктар төлээлери — С.С. Ооржак (1993) болгаш Б. Адыгбай (1990) — Таңды болгаш Мөңгүн-Тайга чурттуг.

Тыва кижиниң — этногенофондузу делгем [Кавай-оол, 2019]. Шалыпкын чаа ажылды чурттар аразында “ЭКСПО-ЭРТЕМ” деп делгелге бадыткаан (Европа, 2002). Хөй өг-бүлелерни чурууру — четкиде бар genopro дузалаар (20 хонуктан бээр халас).

ТҮҢНЕЛ СӨС

Информанды, ооң өг-бүлези, салгалдар — “кластер” болур. А өгбелеривис чугаазынга — шынзылга-дыр. Тыва эртемденнерниң ажылдарында, ол-бо тыва кижи — “чырык” (кысказы-биле) деп, каксы аарак номчуур силер. А тыва чонда “чырык кижилерни” үстүнде көрдүвүс. Олар ава угунуң салдары болур. Ынчаар Анай, Борбак, Дарый болгаш Чачый оларның, а тыва чонда тараан ава угун эдерген мт ДНК-бүдүмелдери билдинген [Захаров, Кавай-оол, Доржу, 2002]. Дөрт аваның кайы-бирээзиниң даштыкы хевири “чырык” болгу дег.

Ынчаарда Туран чаны Тожу кожуунда эр улустар — эртемденнерниң кичээнгейинде турар (7-ги чурук). Генетиктер оларда “R1a1” демдекти — хөй дээн. Ылавыла Тожуда Ак-Чооду болгаш Кара-Чоодулар бар. Генетиктиг шинчилелдер уламчылаар.

Урана КАВАЙ-ООЛ,

биология эртемнериниң доктору.

Меню