Рубрикалар

Бичии маадыр

 

💥МАЙ 9 — ТИИЛЕЛГЕ ХҮНҮ

📢Бичии маадыр

Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында Тыва Арат Рес­публиканың арат чону немец фашизм-биле тулчуп турар Кызыл шеригниң дайынчыларынга дуза кылдыр дайынчы аъттарны чыып, идик-хепти даарап, аъш-чемни белеткеп, тергелиг азы шанактыг аъттарга, тевелерге, шарыларга чүдүргеш, сумулардан кожуун­нар төптеринче, кожууннар төптеринден Кызыл хоорайже, Кызылдан фронтуже чорудуп турган. Кызыл шеригге дуза боорга, ону чон “Кызыл кош” деп адай берген. Чогаалчы Сергей Пюр­бюнуң “Кызыл кош” деп шүлүглелинде мындыг одуруглар бар.

Кошту баштаан Кызыл тукту бедик туткан,
Чолдак салы хадып турар кырган-биле
Кожаланчып чедип келгеш, мендилешкеш,
Дөлем делгем орден каастаан хөрээн көрүп,
Төөгүлүг домаан дыңнап чортуп ор мен.
— Кайыын үнген, кандыг этти чүдүрүп каан,
Каяа чедер кожул бо? — деп, айтырган мен.
Далаш чокка дээскиндир көрдүнгештиң,
Дазыл баштыг даңза-биле айыткаштың:
— Арат чоннуң, араатанны бассын дээштиң,
Ада-чуртче, төрээн Кызыл шеригдиве
Өргүп сунган улуг чаагай ынакшылы,
Өртээ турбас белээ-дир — деп харыылады.
Чоржакталган холун туткаш чорувуттум,
Чоргаар ирей сагыжымда артып калды.

Кызыл кошту чыырынга болгаш үдеп чедиреринге чүгле улуг кижилер эвес, элээди уруглар, оолдар база идепкейлии-биле киржип турганнар. Ындыг оолдарның бирээзи Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга ойнап өскен, аңаа чурттап чораан Соскур-оол Доңгак. Ол кончуг эрес-кайгал оол чүве-дир. Аът-хөлге аажок эптиг орлан оолду Хөндергейниң улуг эр кижилери Чадаанага Кызыл кошту чедиржип каар кылдыр эдертип алганнар. Чадаанадан Кызылга Кызыл кош чедирер эр кижилерниң бирээзи бир-ле чылдагаан-биле келбейн баарга, Соскур-оол “Мен силерниң-биле кады чорууйн” деп ээрежип туруп берген. Алыс бодунуң мага-боду улуг-шыырак, аажы-чаңы эрес-омак, аът-хөлге эптиг оол боорга, ону кызыл-кошчулар эдертип алганнар. 1942–1943 чылдың кыжын Чөөн-Хемчик кожууннуң араттарының фронтуже чоруткан Кызыл кожун Соскур-оол Чадаанадан Кызылга чедиришкен.

Чадаана биле Кызыл аразынга машина-балгаттыг чоруур амгы үеде безин бо аразы кайы хире ырак ийик. Ол шагда Чадаанадан шанактыг аъттарлыг үнгеш, Адар-Төштү ашкаш, Чаа-Хөл биле Шагаан-­Арыгны таварааш, Кызыл хоорай чедер деп чүвени бодап көрээлиңер даан. Та каш хонуп, та канчаар доңуп-дожап чорааш, Кызыл кошту Кызылга чедирген улус чүве. Эрес-кежээ Соскур-оол ол бүгүнү шыдажып эрткен!
Кызыл кошту комиссия­га дужааган соонда, Чөөн-Хемчиктиң кызыл-кошчулары чиик адак чаныпканнар. Куруг шанактыг аъттар чиик-чиик ылгын шокшуп чорааннар. Он ийи харлыг Соскур-оол шанактан дүже халааш, аъттар-биле чарыштыр маңнап каап, шаа төне бергеш, шанак­ка дыштанып, чамдыкта удуп каап чораан. Чаа-Хөл суурну эрткеш, Ак-Хемни өрү дүне чоктап ора, шанакка удуп чораан Соскур-оолдуң шуг­лаан кызыл-кошчуларның бирээзи чылыглай эдип каар дээш, ооң хаваанга холу-биле дээпкеш, оолдуң эъди аажок изиг болганын эскерип каан. Улуг кижилер оолдуң эът-кежин тудуп көөрге, аажок изиг, ам артында дериде берген болган. Бичии оол соок­ка алзыпкан деп бодааш, Адар-Төш чоогунда аалдарның бирээзинге чедире бергеннер. Аалдың ээлери: “Изиг аъш-чем, эм оъттар берип, оолду ажаап-тежээп көрээли. Оолду ийи-бир хонгаш ап алыр силер” – дээр­ге, кызыл-кошчулар Сос­кур-оолду ол аалга арттырып кааш, Чадаанаже чорупканнар. Дүне оолдуң эъдиниң изии дам барып, дембээрей бээрге, аалдың ээлери кончуг шыырак аъттарны шанактааш, Соскур-оолду Чадаана эмнелгезинге эккелгеннер. Эмчилер шинчип көргеш, бичии оолдуң буттарының салаалары ылап-ла үжүп каанын илередип, кезиишкинни дарый кылганнар.

Соскур-оолдуң авазы ынчан Хөндергейниң унунда Сарыг-Алаак деп черге кыштаг­лап турган. Оглунуң буттары үжээн, оларны кескен, Соскур-оол эмнелгеде деп дыңнааш, авазы Чадаанаже коргуп-иргип чорупкан. Эмнелгеге чеде бээрге, оглу “Буттарымны көр даан, авай” дээш, буттарының бөрбейти шарып каан бажын шимчедип чыдар болган. Оглу ийи буду чок арткан-дыр деп коргуп чораан ие оожургап каан. Эмчилер авага шупту чүвениң ужур-чөвүн чугаалааш, оглунуң буттарының салааларын суп каан боошкунну ап бергеннер. Дириг кижиниң бажының дүгүн, салаа-сайгыдын черже октавас деп чаңчыл тыва чонга турган. Ону билир эмчилер бичии Соскур-оолдуң буттарының салааларын үндүр октаваан болганнар. Авазы хөм хапка оглунуң буттарының салааларын суп алгаш, оларны аптаразының дүвүнге шыгжап чораан.

Алыс черле аажок ханы угаан-сегээнниг ие оглум айыыл-­халапка таварышты деп халактап-хилектеп маңнаваан, ол-бо кижилер буруулуг деп эрге-чагырга черлеринге хомудап, чаргылдашпаан. Үениң нарынын медереп билип, салым-чолдуң бергезин ажып эрткен.
Эрес-кайгал Соскур-оол буттарының салаалары чогунга чалынмаан. Алыс бодунуң мага-боду мөге-шыырак, аажы-чаңы окпаң-чикпең болгаш, салаалары чокка кылаштап, маңнап өөренип алгаш, эш-өөрү-биле деңге ойнап өскен. Улуг эр назынында аар ажылдарны-даа хала чокка кылыр чораан.

Хөндергейниң чурттакчылары ол шагда кышкы үеде хемден барып суглаар, доштаар турган чүве-дир. Бир чылдың эрте кыжында Соскур-оол Хөндергей суурнуң кудумчузунуң кыдыынга, авазының бажыңының дужунга кудук казып эгелээн. Одаг ужудуп, доң черни эргизип, казып кириптерге, чамдык кижилер ону кыжырар-даа хөөннүг болганнар. “Буттары багай хирезинде доң кыжын кудук казып чүзү дээр силер” – дижип-даа тургулааннар. Бодунуң дурт-сыны хире ханыладыр киир каза бээрге, дуңмазы Эртине, төрелдери, чоок-кавы бажыңнарның чурттакчылары эр кижилер дузалажып кирипкеннер. Кудуктуң кажаазын тударынга херек чудуктар дээш өске-даа материалдарны Соскур-оол баш бурунгаар белеткеп алган болгаш, кудукту хандыр казып киирип, кажаазын тудуп үндүрүп, ооң тудуун удаваанда доозупкан. Суурнуң чурттакчылары кыжын хемден суглавас, доштавас, Соскур-оолдуң эгелээшкини-биле туткан кудуктан суглап алыр апарганнар. Ол кудуктан ам-даа суглап турарлар. Хөндергей суурнуң Ленин кудумчузунуң үстүү талазында кудук Соскур-оол Уржутеевич Доңгактың туткан кудуу-дур.

Дайын-даа, тайбың-даа үеде ылап-ла маадырлыг чоруктарны кылган орлан-эрес оолчугаш, мөге-шыырак ажыл-ишчи эр көктүг-шыктыг Хөндергейге чурттап чораан-дыр.

Шаңгыр-оол МОҢГУШ.

Предыдущая запись
Үрде манаанывыс Тиилелге хүнүнүң байырлыг чыскаалы
Следующая запись
Үрбүн-Кашпалдың маадыр кызы
Меню