Рубрикалар

ЭРЗИННИҢ ХЕРЭЭЖЕННЕР ЧӨВҮЛЕЛИ: ОЛУТТА ОЛЧА ЧОК – ДААРАНЫР, АРГЫТТЫНАР АЖЫЛ ТӨНМЕС

РФ-тиң Президентизи Владимир Путинниң Айыткалында социал айтырыгларны, пенсияга немелде акшалар дугайында тайылбырны баштай-ла Эрзинниң херээжен эрес чону чоруткан.  Шиит­пирлиг, дидим базымныг, бурунгаар көрүштүг, соруктуг, өскелерге үлегер-чижээн көргүскен улус бо булуңда чүве-дир.

Январь айның төнчүзүнде бо кожууннуң херээженнер чөвүлелиниң кежигүннери чон-биле кылып чоруткан ажылын түңнеп чугаалашканнар. 2019 чылда хөй-ниити ажылдарынга киржип база боттарының кызымаккайы-биле хемчеглерни эрттирип келгенин херээженнер чөвүлелиниң даргазы Полина Лопсан кончуг тодаргай чугаалады.

А хуралды хөй чылдарда удур­тур ажылга бараан бооп кел­ген Нина Уржук башкарып эрт­тирген. Илеткелдиң кол-кол ке­зээн демдеглээр болза, мын­дыг:

Эрзин — Россия, Моол аразында күрүне кызыгаарын тавараан кожууннарның бирээзи болур. Кыдыг кызыгаарда кожуун 8900 ажыг чурттакчылыг. Ооң иштинде 2700 ажыг өг-бүле бар, база чүгле кыс чурттакчылары безин 4730 кижи. Моон алгаш көөрге, 53 хуузу херээжен чон болуп турар. Хөй уругларлыг 392 өг-бүле бар, бо санның иштинче бот иелер, орулгазы эвээш, чүгле ачазы-биле чурттап турар дээн ышкаш өг-бүлелер кирген. Оларның 1300 ажыг уруг-дарыынга Херээженнер чөвүлелиниң кежигүннери ачы-дузазын көргүзүп, кезээде деткип турарлар. Сумуларда база херээженнер чөвүлелдерин тургузуп каан болгаш, ында  ажыл бир дем-биле  чоруп турар.

 ТР-ниң Херээженнер эвилели, кожууннуң чагыргазы, тус черниң депутаттары-биле демнежип алгаш, хурал-суглааны чон аразынга эрттирип келген. Чылдың-на чаңчыл езугаар эртер Шагаа, Наадым байырлалдарында херээжен улус кончуг идепкейжизин көргүзүп келген. Боттарының шеверлээн ажылдарын республика чергелиг делгелгелерге салып, садып-сайгарып ап турар. Күш-ажылчы кижиниң чылын таварыштыр, кожуун чергелиг маргылдааларны сумулар аразынга эрттирген. Оон ыңай, «Сүзүүм -театр, чүрээм – Тыва!» деп шии мөөрейи арбаннар аразынга болган, база Авалар хүнүнге «Ситец бал» мөөрейин чон дыка сонуургаан. Аваларның назы-харының аайы-биле «Надежда», «Бүзүрел», «Энерел», «Аныяк өг-бүле» деп клубтарда улуг-биче чонну хаара туткан. Чижээ, төп библиотекада «Энерел» клувунда 40-50 харлыг херээжен улус боттары аргып, даарап өөренип турар, бажыңның кыс ээлеринге ажыктыг клуб деп санап турарлар. Өске-даа клубтар тус-тузунда ажылдаар планнарлыг. Аныяк-өскенни болгаш малчыннарны деткип турары база онза, «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Инек – чемгерикчи малым» төлевилелдерниң киржикчилери өг-бүлелерге дузалажып, ажыл-агыйын уштап-баштап, арга-сүмени кадып, хайгаарап турар дагдыныкчыларлыг. Ылаңгыя кайда-даа ажылдавайн турар аваларны хөй-ниитиниң ажылдарынче хаара тудуп келген дээр­зин, кожууннуң Херээженнер чөвүлелиниң даргазы илеткеди.

Улаштыр Эрзин кожуунда Чонну ажылга хаара тудар төптүң даргазы Нина Дагжы илет­кээн. Илеткелчи чурттуң Пре­зидентизиниң Айыткалында социал айтырыглар болгаш ажыл-агый чок, ядыы чоруктан уштунар байдалды шиитпирлээ­рин айытканын онзалап демдегледи. Кожуунда кайда-даа ажылдавайн турар 116 кижи бар. Оларны төптүң шугуму-биле курстарже өөредип турар база ажыл-агыйга тургускан. Чижээ, 2 оол Кызылдың транспорт техникумунга бир айның курузунга (экскаватор башкарыкчызы) өөренгеш, «Восток» КХН орук бүдүрүлгезинде ажылдай бергеннер. Нарын сумузундан аныяк уруг хлеб быжырар черни тургузуп алгаш, ажылын эгелээн. Оон-даа өске албан черлери-биле дугуржуп турарын, база эрткен чылын ажыл чок улустуң саны бичии-даа болза кызырылганын,  ол демдегледи.

Эрзинде Пенсия фондузунуң эргелелиниң даргазы Екатерина Оруспай база Президентиниң Айыткалында акша-шалың, пенсияга болгаш ие капиталынга немелде болгаш уруглар пособиезиниң дугайында демдеглээнин тайылбырлаан. «Владимир Владимирович бирги чаш төлдү ие капиталы-биле деткиир хемчегни аазааны – аныяктарга дыка өөрүнчүг медээ. Чаш уругнуң төрүттүнген чылында-ла акшаны төлеп эгелээр. Ийиги база үшкү уругга төлевирлер-биле кады ооң түңү 1 млн. рубль ажа бээр. Аныяк өг-бүлелерге дыка улуг деткимче-дир» – деп, ол тайылбырлаан. Чурттакчы чоннуң орулгаларын өстүрер өске-даа хемчеглер-биле кады чединмес чорукту ажып, амыдырал-чуртталга байдалының деңнелин элээн экижидер… – деп, Тываның Чазааның Даргазы Шолбан Кара-оолдуң чугаалаанын база немеди.

ТР-ниң Херээженнер эвиле­ли­ниң төлээлери Марианна Кыргыс, Ольга Уванзай хөй-ниитичи, ажыл-агыйга төлептии-биле бараан болуп чоруур аваларга Хүндүлел бижиктерни тывыскан. «Херээжен чоннуң ажылы кезээде чымыштыг, өг-бүлези, уруг-дарыы дээш сагыш човаан чоруур, Эрзин чону база дыка кызымак-тыр, моон соңгаар-даа чедииш­киннерни күзеп тур бис…» – деп, Марианна Кызыл-ооловна чугаа­лады. «Президентиниң Айыткалынга хамаарыштыр көдээ чонга тайылбыр ажылын чоруткан баш­тайгы «хараачыгайлар» Эр­зинниң Херээженнер чөвүлели үлегериңер көргүстүңер, эр хей­лер!» – деп, Ольга Төре-Ба­дыевна демдег­лээн. Улаштыр Эрзин суурнуң Херээженнер чөвүлелиниң даргазы Салбак Ойдуп идепкейжилерни шаңнап, мактаан.

Бир-тээ, социал айтырыглар дугайында чугаа колдап турар болганда, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң сөзүн киирери артык эвес боор. «Тывалар кажан-даа, кандыг-даа берге үелерде хөй ажы-төлдүг болурундан кортпайн чораан. Чаш төл төрүттүнерге-ле, ону бурган берген деп чугаалажыр. Күрүнениң бирги удуртукчузунуң деңнелинде ону билип турары дээрге, шаг-төөгүден бээр биче чоннар, оларның чаң­чылчаан үнелиг чүүлдери чуртту хөгжүдериниң чайгылыш чок демдээ-дир. Российжи Үн­дезин Хоойлуга ол үнелиг чүүл­дерни – өг-бүлени, ие, ада болурун, чаштарны камгалап-карактаар­ барымдаа херек. Чурттуң удуртукчузунуң чарлаан айтыышкыннары Тывага дыка чугула. Үштен чеди хар чедир назылыг ажы-төлдүг өг-бүлелерге немелде төлевирлерни бээр дугайында чаа санал, мен бодаа­рымга, дыка дээштиг. Күрүне Баштыңы Айыткалында иштики болгаш даштыкы политика, экономика, социал болгаш өске-даа адырларда байдалдарны, чуртту хөгжүдериниң кол угланыышкыннарын демдеглеп, Россияның Чазаанга болгаш парламентиге чогуур сорулгаларны айтыр» – деп, Тываның Баштыңының демдеглээнин солун-сеткүүлден, интернет четкизинде хууда арнындан номчуп, танышкан бис.

Эрзин суурда Кыргыс Сорукту аттыг Культура бажыңынга бо хире ажыктыг хуралга, барып-барып, Президентиниң Айыткалының дугайында чугаалажып турда, кожуунну баштап турар удуртукчуларның херээжен чоннуң ажылын тоомчага албааны чованчыг.  А хуралга олурушкан бөдүүн, биче сеткилдиг херээжен чон чөвүлелдиң эрткен чылын кылып чоруткан ажылын база Президентиниң Айыткалында социал айтырыглар дугайында тода тайылбырны улуг сонуургал-биле дыңнааннар. Боттарының санал-оналын чугааладылар:

Ирина Дажинмай, Эрзин кожууннуң Хоочуннар­ чө­вүлелиниң даргазы: «Ко­жууннуң Херээженнер чөвүлелиниң кыл­ган ажылдарын «эки» деп үнелээр мен. Чүге дизе, хөй-ниитиниң ажылын кылыры ындыг амыр эвес, бурунгаар көрүштүг, чурту, чону дээш сагыш човап чоруур улус кылыр. Оон ыңай, чурттуң Президентизи Владимир Путинниң Айыткалында социал айтырыглар талазы-биле та­йыл­бырлап бергени онза-дыр, пенсия дугайында дээш оон-даа өске айтырыгларны. Бистер, хоо­чуннар база шыдаар шаавыс-биле хөй-ниити ажылдарынга киржип турар бис».

Нина Уржук, ТР-ниң Херээженнер эвилелиниң кежигүнү: «Шынап-ла, чонга ачы-дузаны чедирип, дузалажып база хөй-ниитиниң ажылын кылып турары дээш, бо хире эки үнелеп турда, моон-даа соңгаар, ийи билээвисти сывырныпкаш, чаа көрүш-биле бурунгаар чүткүп, ажылдаалыңар…»

Чечекмаа Сади, Мөрен суурнуң хүндүлүг чурттакчызы: «Бо хуралга дыка ажыктыг та­йылбырны дыңнадывыс. Мөренде база херээжен чон дыка идепкейжи, чайын огородун тарып алыр, шевер-даа уруглар бар. Мында делгелгеде боттарының аргып, даараан хептерин эккелген улус. Мен бодум солун-сеткүүлдү үргүлчү номчуп турар мен. «Шын» солуннуң каш чыл улай бижикчизи болгаш мөгейикчизи кижи мен».

Татьяна Шириндиви, На­рын суурда Херээженнер чөвү­лелиниң даргазы: «Бистиң суурда ажыл-агый үениң агымы-биле чоруп турар. Чөвүлелде он беш кежигүн бар, бичии чаштардан улуг назылыгларга чедир дузалажып, ажылдап турар бис. Бо делгелгеде быжырган чем аймаа, халимак, ээжегей, ааржы, курут дээш сүттен чем­нерни эккелдивис. Суурда чурттакчыларның хөй кезии мал-маган тудуп турар, огород ажылдыглар база бар».

Байыр-кыс Банчык, Качык­тың көдээ Культура бажыңының директору: «Кожуун төвүнден ырак, ыржым суурнуң чону шевер, боттары-ла дүктү салып алыр, хөм идиктерни даарап турар. Бо делгелгеде Бадыма Ижигин, Чечек Очур шеверлээн ажылдарын эккелгеннер». 

Саяна Чамбал, Эрзин суур: «Төп библиотекада 40-50 харлыг­ларга «Энерел» клувун Сайлык Кумун удуртуп турар. Ында аңгы өрээлде даараныр машиналарны салып кааны дыка эки. Херээ­жен кижи аңаа баргаш, дааранып, аргыттынып өөренип алыр. Суурда дыка шевер Айлаңмаа Бады хепти быжып, даараарын айтып берип турар. Оон ыңай, Анжелика Кыныраа дээн ышкаш шевер уруглар аравыста бар. Бо уругларның үлегерин эдерип, уруг-дарыывыска идик-хепти даарап ап турар апардывыс».

Оон ыңай, хурал үезинде Эрзин суур­дан, Бай-Даг, Качык, Нарын, Мөрен, Сарыг-Булуңдан келген төлээлер боттарының шевер­лээн ажылдарын, быжырган аъш-чемин база делгеп салганнар. Кыс кижиниң холунуң чемзии,  шевери моон-на көстүп турары чоргааранчыг болду. Ол ышкаш өткүт үннүг чарлакчы Айдысмаа Сундуйнуң, «Эзир-уя» бөлүүнүң уран-талантылыг оолдары Аян Кыргыс, Күдес Марзи, Амыр-Санаа Минчээ, Азият Шыыраптың ава дугайында ыры-шоору ужуражылганы улам каастаан.

Шынап-ла, бажыңның кыс ээзи ажыл чок олурарга, ажы-төл түрээр. Кыс кижи инек саар, хойнуң дүгүнден чылыг идик-хепти боттары аргыыр, даараныр болза эки дээн херээжен чоннуң чагыг сөзү чөптүг. 

Ася ТҮЛҮШ,
Авторнуң тырттырган чуруктары.

DSC00268
DSC00251
DSC00252
DSC00267
DSC00274
DSC00265 чб
DSC00258 чб
previous arrow
next arrow
DSC00268
DSC00251
DSC00252
DSC00267
DSC00274
DSC00265 чб
DSC00258 чб
previous arrow
next arrow
Предыдущая запись
ОРУКТАР ТУДУУНЧЕ КҮШ МӨӨҢНЕТТИНГЕН
Следующая запись
Тозан беш харлаар «Шын» солуну киришкен
Меню