Ленин болгаш тыва чечен чогаал…

Тыва чечен чогаал бодунуң баштайгы арыннарындан эгелээш, ленинчи теманы чырыда берген. Ук тема тыва чогаалга делгереңгейи-биле ажыттынар-даа, бижиттинер-даа ужурлуг турган… Азы улам тодарадыр чугаалаар болза, Ленин делегейге бирги социалистиг күрүнени тургускан, ниитилел тургузуунга чаа арынны ажыткан болганда, тыва чечен чогаал ону оюп эртпес-даа турган. Ленинчи идеяларның оруу-биле Тыва күрүне эрги феодалдыг тургузугдан уштунуп, социалистиг орукче, сайзыралче кирген болганда, ук маадыр болгаш улуг баштыңчы литературага кол овур-хевир апарганы-даа ол.

Ужунайдан харап көөрге,

Угулзалыг Тыва чурту.

Улус-чонну каттыштырган

Улуг башкы Ленинни! 

Бо дээрге ол үеде эң-не делге­рээн улустуң ырларының бирээзиниң одуруглары-дыр. Тыва чурту болгаш Ленин – чоннуң сеткилинге эң-не чоок овур-хевирлер, ынчангаш оларның кайызынга-даа күштүг идегелин, бүзүрелин чон шак ынчаар илередип чораан. Ооң-биле чергелештир Ленинниң ачы-хавыяазын тода сөглеп турар.

Ленинни ооң удурланыкчылары болур чамдык кижилер хаанны дүжүлгезинден дүжүр октаан үүлгедикчи деп санап турар, а эрге чок, кулдандырып чораан чон Ленинниң ачызында Черни, Хосталганы, Эрге-чагырганы бодунда алган. Ол дугайында улус-чон бодунуң чогаадыында айтып, четтиргенин болгаш өөрүшкүзүн сеткилинден үндүр ырлажып турганы ол:

Эгиир шагда эрге-ле чок

Эдиледип чораан тыва.

Эдилелден чарып алган

Энерелдиг Ленин башкы!

Ленинниң ачы-хавыяазын бо одуруг­ларда артык сөс, тайылбыр чокка долу берип каан.

«Очалаңдан кедилерин» деп тыва улустуң сураглыг ырызында база ол чергелиг бодал уламчылап чыдар. Мында «орус арат» деп бижээн-даа болза, ооң артында Ленинниң овур-хевири, ооң өндүр идеялары бар дээрзин ожаап каары берге эвес.

Очалаңдан хосталырын

Орус арат айтып берген.

Октябрьның хувискаалын

Ол-ла черге делгереткен.

Ленин – кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң-не дээди, эң-не шыл­гараңгай болгаш делгереңгей баштыңчы. Ооң чаагай сеткилдиг чаартыкчы үзел-бодалдары, ажыл-херээ Тываның амыдыралынга, төөгүзүнге база дорт салдарлыг болуп, улуг исти арттырган. Ол дугайында улустуң ырларындан аңгыда, тыва чогаалчылар элээн делгереңгейи-биле көргүскен. Ооң бир чижээ Сергей Пюрбюнүң «Өлүмү чок күш» деп шүлүүнде одуруглар херечилеп чыдар:

Дүпчок, караңгы тамаа хоругдаткан,

Түрег, хинчекке мөңге кинчилеткен

Аштаан кулдуң – арат чоннуң

Амызын ап, бектен салып, хостаткан

Ленин – буянныгларның буянныы,

Ленин – дээдилерниң дээдизи…

 

Демиселдиң тугу болган

Тендиш дивес, өлүмү чок күш болган

Ленин – тиилелгениң хей-аъды,

Ленин – мергеннерниң мергени…

Шак бо шүлүк-биле Степан Сарыг-оолдуң «Ленинге», «Улуг башкым», Олег Сувакпиттиң «Марстың аян-чорукчузу» деп шүлүктери үн алчып чыдар, ол чергелиг үзел-бодалдарлыг дөлем талаларлыг.

Сергей Пюрбюнүң одуруглары-биле Байкара Хөвеңмейниң «Дириглерден артык дириг» деп шүлүү база-ла дөмейлешкек. Ленинниң ажыл-херээ бо шүлүкте дорт илереттинген.

Эрги езу дөзү турлуп,

Чаа езу тыптып турда –

Эрге-шөлээ, аас-кежиин

Чаалап алыр демиселге

Ленин бисти баштап киирген.

Бо-ла бодалды Степан Сарыг-оол «Эрге-шөлээ» деп шүлүүнде база бодунуу-биле илереткен. Бо чогаалды автор чоннуң аас чогаалынга чоок кылдыр бижээн. Хевири-даа, аян-сырыны-даа улустуң ырлары дег. 

Үлегерни быжып турар

Үлетпүрчин улус чонну,

Үттеп, айтып, сургап берген

Үжүүр мерген Ленинни…

Тыва чечен чогаалдың эгелекчи­лериниң аразындан Ленинниң ачы-хавыяазын биживээн, ону алдаржытпаан чогаал­чы барык чок. Бир-ле дугаарында, тыва чогаалчылар Ленин оларга кымыл дээрзин тода бадыткап бижээн. Сергей Пюрбю «Маадырларның маадыры, дээдилерниң дээдизи», Степан Сарыг-оол «Ийи караам чырыткызы, дыңнаар кулаам», Байкара Хөвеңмей «Дириглерден артык дириг», Олег Сувакпит «Ленин чокта чуртталгам чок, агаарым чок», Юрий Кюнзегеш «Ленин-башкы – чырык хүнүм», Кызыл-Эник Кудажы «Тиилеттирбес тугувус ол» деп тодарадыышкыннарны берген. Шак бо одуруглар Ленин тыва чонга кым болуп турар дээрзин сөглеп бээр. 

Кандыг-даа шылгараңгай кижилерниң ниитилелге туружун төөгү боду шынныы-биле тодарадып эккээр. Ол орта ооң чырык черге кылып чораан, бүдүрүп каан ажыл-херектери улам көскү апаар. Амгы шагның үе-чадазында эң-не өндүр чаартыкчы, улуг шылгараңгай ажыл-херектерни чогуткан кижи – Ленин. Ооң ады – диптер санай делгереңгей. Ооң ады – кандыг-даа язы-сөөк кижилерге очулга чокка билдингир.

Тыва чечен чогаалда Олег Сувакпиттиң «Ленин ады» деп шүлүк чүгле Тываның девискээри-биле кызыгаарланмаан, делгем географиялыг чогаал болур. Тыва шүлүкчү делегейде карачал чонга Ленинниң төөгүлүг өндүр улуун айтып тура, Кения, Мали, Сальвадор, Мексика чурттарының бөдүүн чонунуң амыдыралын мергени-биле көргүзүп каан. Мында делегейниң карачал чонунуң чаңгыс-ла идегели Ленин болуп турарын тодаргайлаан. 

Кара чаңгыс очулга чок билдинип кээр,

Карачал чон угаанынче шынны тарып,

Караңгының шолбаны дег кыптып келир

Хайыралыг эргим ат бар – Ленин ол-дур.

 

…Кения чурттуг бижик билбес диленчи кул

«Кегээрелдиг Ленин» дээш чырыш кынныр.

Мали черниң шынчы оглу мону сөглээр:

«Башкы Ленин биске номнал айтып турар».

…Салвадорнуң тараачыны дерин чоткаш,

«Салымывыс Ленин-биле тудуш» деп каар.

Мексиканың бедик дагда кадарчызы

«Мени Ленин хостап аар» деп ырлап чоруур…

Ленинниң соруу кижи бүрүзүн хей-аът киирип чораан. Төөгүнүң арыннарындан улуг казах акын Джамбул бодунуң домбразынга Ленинни мактап, йөрээп ырлап чораанын билир бис. Фашистерниң бажыңнап өлүрүп кааны Эрнст Тельманның аксы-сөзүнден Ленинниң ады база дүшпейн турганын төөгү биске сөглеп берген. Кыдаттың баштыңчызы Мао Цзедун, Индияның Махатма Ганди, Вьетнамның Хошимин олар база-ла Ленинниң өөредии-биле, ооң өндүр үзел-бодалдары-биле чалгынналып, боттарының чонун хосталганың, депшилгениң шын оруунче углап чорааннар. Бүгү делегейниң чонунуң эп-сеткил каттыштырылгазынга Ленинниң ачы-хавыяазы улуг дээрзин бо бүгүден көрүп болур. Ол бодалды Олег Сувакпит «Марстың аян-чорукчузу» деп шүлүүнде мергежилдии-биле сииреш бижип каан.

…Делегейде аңгы диптер чону катчып,

Демниг, эптиг – чаңгыс бүле болганы-даа,

…Улуг башкы Ленинниң ачызы-дыр.

 

Хиндиктиг дээр делгемнерин шиңгээткени

Талыгырда шолбаннарның диптер болуп,

Талажылга оруктарын тургусканы –

Башкы Ленин кегээлиниң ачызы-дыр.

Ленинниң соруу, өөредилгези – чечен чогаалда кол чырыттынган. Байкара Хөвеңмей «Илеретпес арга чок-тур» деп шүлүүнде «Ленинниң өөредииниң херелинден Мээң черим мөңге шагда чырый берген» дээн бодалын илередип, Ленинниң өөредии, соруу алыс-ла кандыг-кандыг чаартылгаларны кылып каанын чылыы-биле сөглеп турар.

…Саян, Таңдым бедиин орта үнүп келдим:

Ильичиниң бодалдары ында-мында:

Сайзыралда, чогаадыгда, ажыл-иште

Иле тода көстүп туру, өөрүнчүүн!

 

Төрээн черим эң-не чараш чечектери

Ленинчи туктуң дөжээн шимеп каастаар.

Төрелдешкен мээң чонум чүректери

Ленинни мөңге шагда алгап, йөрээр.

Бо шүлүк чили чоннуң улуг чогаалчызы Павло Неруданың «Ленинге йөрээлдер» деп чогаалынга бодалы, үзел-тыныжы-биле кончуг чоок. Павло Неруда Ленинчи чаартылгаларны көөрүнүң өөрүнчүүн деп бижип тура, «Хлеб болгаш идегел дээш Четтирдим!» деп сөстер-биле төндүрер. Шак-ла мындыг чергелешкен бодалдарны өске-даа чурттарның, кандыг-даа язы-сөөк чогаалчыларның шүлүктеринден хөйнү көрүп болур. Ол чүл дээрге тыва лениниана делегей ленинианазындан тудак чок деңге хөгжүп, ооң-биле үн алчып турарында.

Тыва чогаалчылар ленинчи теманы чырыдып тура, улуг хемчээлдиг бүдүн-бүдүн шүлүглелдерни, балладаларны бижигилээн. Сергей Пюрбюнүң «Үем болгаш үе-чергем дугайында», Степан Сарыг-оолдуң «Кезээде Ильич-биле кады», Виктор Сагаан-оолдуң «Ленин болгаш ава» болгаш өске-даа чогаалдар бар. Ол дээрге кыска шүлүк чогаалында бодалдардан ужугуп, улам ханы боданыышкыннарын, философчу көрүжүн делгеми-биле ажыдып кирипкенин херечилеп турар.

Ленин база ленинчи бурунгаар үзел-бодалдар Чаа Тывага, чаарттынган черге эң-не көскү апарганын, Ленин тыва амыдыралга кол черни ээлеп турарын хөй-хөй одуругларда сииреш бижээн: «Өрү тыртып, мени баштаан – Өршээлдиг күш – Улуг башкым» (Ст. Сарыг-оол), «Ленин чокта, келир үем чырыы-даа чок, Ленин чокта, чуртталгам чок, агаарым чок!» (О. Сувакпит).

Тыва чечен чогаалда Ленин темазы мөңге темаларның бирээзи болуп кезээде артар. Тыва лениниана – бистиң дириг төөгүвүстү херечилеп турар. Ону чогаалчы Монгуш Кенин-Лопсан бодунуң «Ийи чадыр» деп шүлүүнде мынчаар бижип каан:

Номналыңар Тыва чуртум чырыткылаан,

Номналыңар тыва мени шыдал киирген.

Сайлыкмаа Комбу. #Шын

Меню