Рубрикалар

Маадыр-оол Ховалыг — 75

Юбилей

📢Маадыр-оол Ховалыг — 75

Тываның улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыг 1947 чылдың апрель 30-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузунуң Хола-Хараган деп черге төрүттүнген. Чогаадыкчы ажылы 1980 чылдарда эгелээн. Эң-не баштай парлаттынган чогаалы “Кидис хевис” деп чечен чугаа (“Хемчиктиң сылдызы” солун, 1983). Ооң чогаалчы салым-чаяанын тыва чогаалдың шинчилекчизи, шыңгыы критик Антон Калзаң 1990 чылда эскерип, аныяк чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның шыырак прозачы апарып болурун демдеглеп, “Сөөлгү беш-алды чылда хөй прозачылар илерээн. Оларның аразындан Ш. Суваң, С. Хертек, М. Доржу, А. Доржу, Ч. Ирбижей, М. Ховалыг оларның ат-сураа элээн калбарган” деп, “Өзүлдениң демдектери” деп номунга бижээн. Ооң эскерии бадыткаттынган. Маадыр-оол Ховалыг ханы уткалыг, бедик чогаадыкчы деңнелдиг проза чогаалдарын бижип, тыва литератураның хөгжүлдезинге көскү үлүүн киирип чоруур. “Меңгилиг бедиктерниң кыйгызы” (1987), «Хаяда хадыңнар» (1988), «Улуг от» (1993), «Ыдыктаан тук» (1996), «Хүреш бурганы» (2001), “Самдар-Кожай” (2005) дээш өске-даа чогаалдарны бижээн.

Чогаадыкчы ажылы-биле чергелештир Маадыр-оол Ховалыг Тываның чогаалчылар эвилелиниң ажыл-чорудулгазынга идепкейлиг киржип келген. Бо чогаадыкчы эвилелдиң баштаар чериниң даргазынга соңгуттуруп, улуг организастыг ажылды чорудуп турган.

Маадыр-оол Ховалыгның чогаадыкчы ажылын бедии-биле үнелеп, “Тываның улустуң чогаалчызы” деп атты 2016 чылда тывыскан.

Тываның улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыгның “Ыдыктаан тук” деп барымдаалыг чогаалындан үзүндүнү номчукчуларның кичээнгейинге бараалгадыр-дыр бис.

📢Ыдыктаан тук

Бистиң буттарывыс адаан­да миллион чылдар назылыг, кажан-даа эрип көрбээн Мөңгүн-Тайганың меңгизи. Меңгиниң кылыны чүс метрден ара чок, ниити шөлү он тос дөрбелчин километр. Шыпшыкче үнерде, баштай эгин кырынче баргаш, бурунгаар эргилгеш, ам кээп бедип каар. Мөңгүн-Тайгага келгеш, «ооң кырынче үнеривис ол» деп чүвени оваарымчалыг чугаалавас болза, хоржок, чүл дизе, ынаар углаарга, кудай баксыраар дээнин даргазындан-даа, малчынындан-даа дыңнап чордувус. Мөңгүн-Хайыракан, кижи үнерге-даа, үнмеске-даа, доктаамал шуурганнап турар бедик таңды ышкажыл. Сарыг шажынныг японнарның эң бедик даа — өшкен вулкан Фудзияма Мөңгүн-Тайга-биле үзе-тура дең, ынчанмыже япон сөөк кижи бүрүзү назынында оода чаңгыс катап ооң шыпшыынче үнүп аарын кызарлар. Бистерде, тываларда, сыр дедир.

Меңги кыры-биле чоруп орувуста, башка янзы-бүрү бодалдар кирер. Ийе харын, бедик даглар чурттуг Памир, Тянь-Шань, Кавказ чурттакчыларынга Мөңгүн-Тайга улуг баалык кылдыр сагындырза хөңнү. Ынчалза-даа бисте агаар-бойдус дошкун. 2000 м бедикке турар суур чок, чүгле чайын малчыннар чайлаглаар. Памирде, Тибетте, Кордильерде хоорай, суурлар оон-даа бедик черлерде туруп турар. Бо ылгалды кадыптар болзувусса, Мөңгүн-Тайга чижек-биле чылыг чурттарның 6000 м хиреге деңнежип болур-дур. Бир эвес чуртувуска ол бедик даглар турган болза, дөмей-ле ооң шыпшыынга тугувус азар бис. Шак ындыг бодалдыг тыныш бачым, медерел ээдергей ышкаш, бурунгаар чаңгыс базым кылырда, бүгү тура-сорукту, күштү үндүрүп бар чор бис. Үжен-дөртен базым кылгаш-ла, дискек кырынга олуруп, харын-даа меңги кырынга чыдып алгаш, тыныш ажыдып, оожургадып эгеледивис. Ам база үжен-дөртен базым. Сөс үндүрер харык чогундан чүгле медээ бээр апарган: «Дыштаныр!», «Туруңар!», «Шимчээр!» Бурунгаар үжен-дөртен базым, дыштаныр, катап шимчээр. База үжен-дөртен базым… Үе хемчээли чиде берген. Сактырывыска, кавайлыг чажывыстан-на үңгеп алгаш, туруп кылаштааш, күштүг хаттың ыызынга өпейлеткен, ак меңги кырынга калгып-ла, чоруп-ла, база катап калгып-ла орар дег бис. Ол меңгиниң эгези-даа билдинмес, төнчүзү-даа көзүлбес. Мээң соомда Мөге-оол, дараазында – Борис, коштунугнуң ындыы ужунда – Даңзычы. Дөртелээ ширбий шаптынган хар адаанга чидип каап, чиге бурунгаар бедип-ле ор бис. Дүп шаг болганда, шыпшыкче үнүп келдивис ышкаш, долгандыр көөрүвүске, дески апарган. Тос чыл бурунгаар бээр үнүп кээривиске, Ленинниң хөрек тураскаалы, сыйылган тук сывы, калбак демирден кылган бижимел бар чораан. Ам оларның ора-сомазы-даа көзүлбейн тур. Меңги адаанче кире бергени ол. Ол-бо эргий халаан, меңги кыры дески! Шыпшык бо бе азы кайдал? Ам канчаар, Мөңгүн-Хайыраканның шыпшыын боттарывыс карак-биле тодарадыр апарган-дыр бис. «Бо ажырбас хире-дир!» – деп, алыс маркшейдер кижи болгаш, Даңзычы холу-биле айты-дыр. Мөге-оол маска-биле тук сывын дошче киир улдай берди. Бот-боттарын киир ээриптерге, тук сывының бедии 5 метр чүве. Хаттан арыннарывыс чажырып, хол-хавын хензиг үе иштинде ушту кааптарга, көжүп каар холдарны үрүп, дүрбүштүрүп тура, тук сывын белеткеп алдывыс. Савиныхтың фотоаппарадын белеткеп, он базым хире ырай бердим. — Тыва Республиканың XIV Далай-Лама ыдыктап каан чаа Күрүне тугун көдүрүңе-эр!

Даңзычы, Борис, Мөге-оол Ыдыктыг Далай-Ламаның биске сөңнээн ак кадаан чада туткаш, ооң ыдыктааны ортузунда ак дилиндек, сарыг, ак-көк өңнүг тукту 3 976,9 м бедикте Мөңгүн-Тайганың шыпшыындан бедидир киискидиптилер.

Бо болуушкун 1992 чылдың сентябрь 27-де дал дүъште болду. Чаа тукту Дээди Советтиң сессиязынга бадылаандан бээр 11 хонган, киискиткен тукту XIV Далай-Лама ыдыктаан соонда, 6 хонган. Республиканың Дээди Соведи биле Чазак бажыңының кырынга чаа туктар азарынга чедир ам-даа 1 ай 5 хонук бар. Моон соңгаар эгиир шагда каяа-даа, чүнүң-даа кырынга азар Тыва Республиканың туктарының эң баштайгызы ам Мөңгүн-Тайга шыпшыында кииский бергени ол!

Шаңгыр-оол СУВАН белеткээн.

Предыдущая запись
“Ном делегейинче” аалдаашкын
Следующая запись
Ажыл-ишчи алдар
Меню