Рубрикалар

Маршал Жуковка фронтудан медээлер дамчыдып…

изображение_viber_2020-03-05_16-30-481
изображение_viber_2020-03-05_16-30-48
изображение_viber_2020-03-05_16-30-49
previous arrow
next arrow

Ат-алдарның болгаш сактыышкынның чылынга

Тывада Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң аразындан ийи херээжен фронтучу арткан. Хоочуннарның ка­йызы-даа 96 харлыг, Кызылда чурттап турар. Каржы-дошкун дайынның дириг херечилериниң бирээзи Антонина Яковлевна Фролованың дугайында мооң мурнунда бижээн бис.

Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи Наталья Ивановна Масловадан бир хар “аныяк” өгбе “Шын” солуннуң корреспондентизи Март 8 бүдүүзүнде байыр чедирери-биле фронтучунуң бажыңынга четкен. 

Он тос харлыг Наталья 1943 чылда харылзаа курстарынга чартык чыл өөренген соонда, аныяк кысты фронтуже чоруткан. Ол 1943-1945 чылдарда Украин, Белорусс фронтуларның кезектеринге харылзаажылап турган. “Дайын үезинде дыка берге. Ынчалза-даа бистер фашист эжелекчилерни чылча шавар дээш, кадыг-дошкун үелерни ажып эрттивис. Киев чоогунга, дайын шөлдеринден ырак эвесте, чер адаан­га кылган телеграфка 30 хире механиктер болгаш харылзаачылар дүн-хүн чокка ажылдап турдувус. Фронтудан келген медээлерни хүлээп алгаш, үстүвүсте телеграфистерге дамчыдар бис. Медээ бүрүзү чажыт бижиктиг, ында чүнү дамчыдып турарын кым-даа билбес. Чажыт бижиктиг медээлерни тус­кай килдистиң телеграфистери номчааш, тарадыр. Совет полководчу Георгий Жуков фронтудан дамчыткан медээлерлиг телеграф лентазын үзе тырткаш, карманынче суп алгаш, кылаштап чоруптар турган. Ол узун эвес дурт-сынныг, шошкуй аарак кылаштаар. Георгий Жуков телеграфче доктаамал кээр турган. Ооң-биле 1943 чылдан 1945 чылга чедир дайынны кады эрттивис.

Бистиң чажыт кезээвистиң чоогунга кым-даа турбас ужурлуг. Ынчангаш ээлчээ­вис төне бээрге, бистерни чоокку суурларже чедирип каар. Харылзаажылар черле дайынчыларның соондан чоруп турар болгаш туруштарывысты каш-даа солуур. Чайын арга иштинге майгыннарга удуп чыдыптарга, бомба, мина частыышкыннары диңмиреп-ла турар. Бир катап, оңгуларда чудуктар дег, чыскаай каап каан өлген дайынчыларның мөчүлериниң чанынга-даа хонган бис. Чүге дизе, оон өске хонар чер чок” – деп, Наталья Ивановна сактып чугаалады.

1945 чылда харылзаа полугунуң шериглерин Японияже октаан. “Тиилелгени орукка уткудум. Ынчан Японияже бар чо­раан поездини доктаадып, өөрүнчүг медээни дыңнадып, шериг ырыларны чаңгыландыр салган. Ынчан ыглап-даа, ырлап-даа, самнап-даа, өөрлеривис-биле куспактанчып-даа турдувус” – дээш, фронтучу ол аас-кежиктиг хүннү сактып, кезек када сагыш-бодалче шымны берген ышкаш болду. 

Тывада фронтучу амыдырап-чурттаа­нындан бээр алдан чыл ажа берген. Ол Черби сумузунуң школа-интернадынга поварлап, Хову-Аксынга уруг­лар садынга чаштар карактап, Кызылга садыгга он чеди чыл ишти техниктиг ажылчын болуп ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Кырган-ава үш ажы-төлдүг, чээрби ажыг уйнуктарлыг. Тываның Чазаа хоочунга бажың садып алыры-биле акша-хөреңгини аңгылап бээрге, Кызылдың төп Кочетов кудумчузунда тууйбу бажыңда бир өрээл квартираны садып алган. Регионнуң социал камгаладылга фондузундан кылаштаарынга дузалаар, дыңнаарын күштелдирер херексел, эм-таң дээш күрүнеден көрдүнген чиигелделерни ап турар.

Наталья Ивановна дааранырынга ынак. Ол аныяандан-на өскелерден чараш платьелери, юбкалары, хөйлеңнери-биле ылгалыр турган. Майыкты бодунуң күзээни-биле чогааткаш, кымда-даа чок хепти даарап алыр. Аныяк кыстар ооң соон­дан магадап көрүп артып калыр турган. Хоочунну чурукка тырттырар деп турумда, уруун костюм адаанга кедер ак хөйлеңни шкафтан уштуп бээрин диледи. Чеже-даа назы-хары улгады берген болза, ооң бодун чараш алдынары биеэги хевээр арткан. Чуруун көргеш: “Арнымда дырышкактар эвес болза, ажырбас-тыр” – деп баштактанды.

“Деткимче” социал төвүнүң ажылдакчызы Ирина Романова фронтучу кырган-аваны тос чылдың дургузунда карактап, ачы-буянын чедирип турар. Наталья Иван­овнага социал ажылдакчы чоок кижизи апарган. “Ира сээң мурнуңда келгеш барды. Ол энерел сеткилдиг дыка эки кижи. Мен дээш сагыш човап, доктаамал телефоннап кээр.  Аңаа шуут өөрени берген мен. Мээң төрелдеримни база шуптузун таныыр. Ира-биле шупту чүүлдерни үлежир, дыка найыралдыг бис. Квартираны чылда бир катап чугайлап каарга, арыг турар. Уругларым-даа, Ира-даа бажыңны арыг-силигге тудуп, мени эки ажаап-тежээп турлар” – деп, социал ажылдакчызынга кырган-ава бедик үнелелди берди.

“Дайын болу бээринден дыка коргар мен. Ынчангаш дайын-чаа кажан-даа болбазын, тайбың үе мөңгези-биле турарын күзээр-дир мен” – деп, мени үдеп тура, чугаалады.

Кырган-аваның көөрү, дыңнаары баксырап, буттары бастынмастап турар. Ырак чер чедип албас хоочун, чылый бээр­ге, бажыңының девискээринде агаарлап, дыштанып олурар сандай чок деп хомудаан сеткилин илеретти.

Хоочуннуң хөрээн “Германияны тиилээ­ни дээш”, “Дайынчы ачы-хавыяазы дээш” болгаш оон-даа өске юбилейлиг медальдар каастап чоруур.

Тывада Ада-чурттуң Улуг дайынының сес киржикчизи арткан. Чоокта чаа хоо­чун фронтучу Георгий Тимофеевич Огневтуң чүрээ сокпайн барган. Дайын киржикчилериниң болгаш хоочуннарның, тылдың ишчилериниң Төрээн чуртун фашизмден хостажыр дээш канчаар тулчуп чораанын, Тиилелгени кандыг өртек-биле чедип алганын төөгүге арттырары бистиң хүлээлгевис.

Маадырымның хомудалынга хамаарыштыр “Восток сервис” башкарыкчы компанияның директорунуң хүлээлгезин күүседип турар Анна Ооржактың харыы­зы мындыг: “Кочетов кудумчузунуң 64 дугаар бажыңының девискээринде уруг­лар шөлчүгежинде сандайларны тургус­кан. А фронтучунуң подъездизиниң чанынга ону тургузары айыылдыг. Чүге дизе, бажың чанындан машина-балгат доктаамал халдып турар”.

Шончалай ХОВАЛЫГ #Шын

Предыдущая запись
Эки турачыларның санын 1000 ажыр көвүдедир
Следующая запись
Огородчунуң булуңу
Меню