Январь 23-те Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга “Көжегелер ажыттынды” деп аттыг Москваның Гнесиннер аттыг күрүнениң ыры-хөгжүм училищезин дооскандан бээр дөртен чылынга тураскааткан солун концертти көрүкчүлер четтикпейн манап турар. Юбилейлиг концерттиң кол киржикчилери амгы үеде ат-сураа алгаан артистер-гнесинчилер боттары.
Амгы үеде профессионал сценада 40 чыл бурунгаар доозуп келген он беш артистиң бежи В. Көк-оол аттыг театрда, бирээзи Мөңгүн-Тайга кожууннуң Ч. Артай-оол аттыг театрының режиссеру болуп ажылдап чоруур. Номчукчуларывыс бо артистерни эки таныыр, олар дугайында каш удаа солун-сеткүүлден номчаан-даа болза, юбилейлээн чылында база катап сагындырып бижиири артык эвес боор. Силерниң кичээнгейиңерде база катап гнесинчилер:
1983 чыл. Ынчан Кызылдың башкы институдунуң дыл факультединиң орус дыл болгаш чечен чогаал салбырының 3-кү курузун доозуп турган үем.
Бир катап Ленин кудумчузунуң орук кежир улуг чарлал астына берген. Чеде бергеш номчуурумга, республика чергелиг ыраажылар мөөрейи уран чүүл училищезинге даарта болур. Ооң тиилекчилери Москвага барып өөренир эргени чаалап алыр деп каан болган.
Салым-чолум чаңгыс кудумчу кежир чарлал-биле ынчаар-ла өскерилген чүве. Ол ыры мөөрейинге киржири-биле Улуг-Хем кожууннуң спорт комитединиң инструктору кылдыр бижиттирип алгаш кириштим. Чүге дээрге ынчаар бижитпээн болзумза, ол үеде дээди өөредилге чериниң 3 дугаар курузунуң соонда улусту шериг безин албас болганын военкоматка чеже-даа катап шериг баар дээш чедип тургаш, көрген мен. “Чаңгыс аай дээди эртемни доозуп алгаш чедип кел, оон башка албас бис” — дээш, ынаваан чүве. Ам база ындыг шаптараазын болбазын дээш, мегелээр ужурга таварышкан мен.
Ак-Туруг ынчан Улуг-Хем кожуунга хамааржып турган. Шагаан-Арыгга ол үеде дыка алдарлыг “Эдельвейс” деп ансамбльге барып ойнап, ырлап турган боорумга, мени эки таныыр, харын-даа оларның мурнундан киржир дээримге, амырап деткээннер.
Мөөрейниң бирги кезээнге орус дылга ыры ырлаар болган. “Песняры” ансамбльдиң пластинказындан дыңнап тургаш, “Уголок России” деп ырны өөренип алгаш, оларны өттүнүп ырлап чорааным ырны ырладым. Мөөрейниң жюризин ынчангы республиканың культура сайыды Анатолий Сергеевич Серен боду баштап олурар деп турар чораан.
Эртенинде ийиги турже эрткен улустуң аразында адым мүн-не бар болган. Ийи дугаарында, тыва дылга ырлаар ырым кылдыр Ак-Туруг школазының 9-ку клазынга өөренип тургаш, бодумнуң бижип алганым “Сайзанак” деп ырымны ырладым. Көрүкчүлер аразындан билир улус база бар болганындан, зал катай ырлажып олурганы меңээ улуг деткимче болган.
Шак-ла ынчаар мөөрейниң тиилекчилериниң аразынче киргеш, Москваже өөрүшкүлүг чоруур эргени чаалап алганым ол. Ол-ла мөөрейге Тес-Хемниң Чодураадан деп ковбойларныы дег шляпалыг, каблуктуг идиктиг, клёщ чүвүрлүг эр “Ярмарки краски” деп гитаралап ырлавышаан, база-ла тиилекчилер аразынче үнүп келген. Сөөлүнде билчип келиривиске, Сергей Иванович Хураган ол болган.
Кажан мөөрейден шилип алган улусту культура сайыды чыып алгаш, ам Москвага барып, шылгалда эртер силер дээрге, филфак-биле байырлашкаш, уран чүүлче оруумну уламчылаары-биле чорупкан мен.
Москваның Күрүнениң Гнесиннер аттыг училищезиниң ийиги курузундан эгелеп, берге-даа болза, дыка солун болгаш уттундурбас өөредилге чылдары уламчылаан...
1986 чылда доозуп чедип келгеш, театрга чеди чыл дургузунда ажылдааш, республиканың кожуун, сумуларын дөгерезин шии-концерттер-биле кезип келдивис.
1985 чылда Москвага өөренип тургаш-ла, Айдың Мортай-оол эжим-биле “Кара өдүректер” деп дуэтти тургускаш, кады ырыларны бижип эгелээн бис.
1988 чылда театрга ажылдап тургаш-ла, тыва телевидениеге “Болчаг шагы” деп уран-чечен дамчыдылганы эгелеп алдым. Ол дамчыдылга 2010 чылга чедир эфирже бижиткен-даа, көрүкчүлер-биле дорт харылзажыр-даа хевирге үнүп турду. “Болчаг шагынче” барык 300 ажыг маадырларны чалап, оларның-биле интервьюларны бижиткен бис.
1992 чылдан эгелеп Тыва телерадиокомпанияга ажылдап эгелээш, 50 ажыг телефильмнерни болгаш янзы-бүрү дамчыдылгаларны, чижээ, Тожу дугайында “Тоолчургу Тожу чуртум” (2 кезектиг), Моолдуң Сенгел, Кобду, Улан-Бааторда чурттап чоруур тываларының амыдырал-чуртталгазын, “Индия-Пагби Юл-Ыдыктыглар чурту” деп 7 сериялыг Чырыткылыг Далай-Лама Башкының болгаш Гомаң, Гьюто, Лосалиң хүрээлериниң хуурактарының болгаш лама башкыларының дугайында телефильмнерниң автору, режиссёру, оператору болуп тырттыргаш, телекөрүкчүлерге бараалгатканым уттундурбас.
1996 чылдан эгелеп тыва телевидениениң кол режиссёрунга томуйлаткаш, теледамчыдылгаларны, күрүне чергелиг шупту улуг дамчыдылгаларны, трансляцияларны удуртуп-баштап турдум.
2010 чылдан 2020 чылга чедир Тыва Республиканың Баштыңының чөвүлекчизи, бирги дузалакчызы кылдыр ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үндүм.
2014 чылда “Болчаг шагында – бодалдарым” деп номну парлап үндүрдүм. Редакторлары — Тываның улустуң чогаалчызы Эдуард Мижит биле драматург Салим Монгуш. Ында бижип чоруур шүлүктерим, шүлүглелдер, ырлар сөстери болгаш очулгалар кирген.
2020 чылдан 2022 чылга чедир Тываның В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының уран чогаал кезээнге ажылдадым.
Амгы үеде база катап төрээн театрымда ажылдап чедип келдим. Ужуп үнген уямче катап ужуп чедип келгеним ол ыйнаан...
Орлан Дамба-Хуурак, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының эдилекчизи, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Моолдуң Аныяктар эвилелиниң “Аныяктарга төлептиг үлегер-чижек” деп шаңналының эдилекчизи, Тываның Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
“Колоратурное сопрано”
Ыраажылар аразында эң-не бедик, ховар таваржыр үн– колоратурное сопрано гнесинчи Чойганмаа Кара-Салда бар дээрзин ону Кызылдың уран чүүл училищезинге ырлаарынга өөреткен сураглыг башкылары Надежда Красная биле Серафима Калинина чугаалап, улаштыр консерваторияга өөренирин сүмелеп турган. Өске башкылары Чойганмааны “Аян” вокал-инструменталдыг ансамбльге ажылдаарынче чалап турда-ла, “Москва, бардым-на!” – дээш чорупкан.
"...Ам-на ыраажы деп тускай мергежилдиң дипломун холда тудуп алгаш, улаштыр өөренир бе азы ансамбльге ажылдаар бе деп шилилге кылып чадап турумда, бир хүн Москваже белен ыраажыларны Гнесиннер училищезинче өөренири-биле чалап турар деп медээ дыңналып келген. Ол-ла...
Москваның Гнесиннер аттыг училищеге (ам академия апарган) өөренгеним – улуг аас-кежиим. Ылаңгыя башкывыс Аида Арслановна Гайнанова меңээ дыка улуг күштү берген болгаш мынчага чедир сеткилимде эң-не чымчак, эргим сактыышкыннарны арттырган. 1984 чылда, Тыва АССР-ниң ССРЭ-ге каттышканындан бээр 40 чыл оюнда, Москвага Тыва культураның хүннеринде “Россия” концерт залынга улуг концерт болган. Аңаа Людмила Зыкинаны көрүп кааш, чанынга халып чеде бергеним билбээн мен. Кеткен хевин, бриллиант-биле каастаан алдыннарын, ооң чоргаар кылажын көңгүс чоогундан дыка магадап көрген ийик мен. Амгы үеде сураглыг эстрада сылдыстары апарган Филипп Киркоров, Валерия дээш өскелер-даа африканнар, индийлер бистиң-не Гнесиннер училищезинге аңгы-аңгы курстарга ынчан өөренип турганнар. Өөренип турувуста, бистиң курсчуларывыс Сергей Ондар биле Альберт Доржуну шеригже келдире берген. Олар шериглээш келгеш, Киркоровтуң курузу-биле бистен бир курс соңнай дооскан. Ол үеде шупту студентилер кым кымдан-даа улуг ылгалбас турган. Филипп ынчан узун, чиңге, дыдыраш баштыг оол халып турар чүве. Ам кандыг-дыр, чагдаар аргажок улуг "сылдыс"!
Ынчалдыр Гнесиннер училищезин “Хөгжүмнүг комедия артизи” деп мергежил-биле 1986 чылда 15 кижи доостувус. Кызылга январь 6-да келгеш, дораан В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынче ажылдап кирген бис. Театрга бир чыл ажылдап чорувуста, чаңгыс курсчу эживис Айдың Мортай-оол биле мени Культура яамызы “Юрмала–1987” ыраажылар мөөрейинге киржир силер дээн. Бир кижи-ле 2 ыры ырлаар болган. Айдың ынчан дыка чараш “Белек” деп ыры бижип алгаш, ооң эң баштайгы күүселдезин Юрмалага ырлап көрем дээн. “Төрүттүнген хүнүң уткуй, төрелдериң бараалгап кээр...” дээш бадырып турган мен. Ийи дугаар ырым – “Аа-шуу, декей-оо”! Бот-тывынгыр ыраажылар киржир мөөрейге профессионал артистер киришкен дээш, Айдың биле мээң баллдарывыс бадырып каан. Ынчаар ийи тыва ыры-биле киришкеш, 1-ги чергениң дипломантызы болганым ол. Айдыңга база ындыг шаңналды тывыскан.
Театрга ажылдап тургаш, дыка гастрольдаар турган бис. Бир хүнде үш концертти көргүзүптер турдувус. Шупту аныяк, чараш, эп-найыралдыг эки ажылдап турдувус. Оон бээр 40 чыл болдувус...
Амгы үеде төрээн театрымда ажылдавышаан, ырлап чор мен. Бо-ла ажыл-агый аразында кончуг солун төлевилел – ТШО дугайында уран-чечен фильмде аваның ролюн ойнап турар мен. Ол тема – амгы үениң эң-не чидиг айтырыы. ТШО киржикчилеринге тураскааткан “Чазын чанар куштарымны манап ор мен...” деп ырны эштерим Орлан Дамба-Хуурак биле Альберт Хомушку бижип бээрге, сценаже бодумнуң юбилейимде бир дугаар ырлап үндүм.
Болдунар-ла болза, бүгү кижилерге дузалыг болурун шаам-биле кызыдып чор мен. Арыг сеткилдиг, хүндүлээчел аажы-чаңныг кижилер хөй-ле болган болза, бодунга ажыын бодаар, чүве мегелээр улус делегейге шуут турбаан болза деп иштимде бодангылаар апарган мен. Амыдырал ам-даа узун. Чаңгыс күзелим— Делегейге тайбың делгерезин!”
(“Микрофонум холдан салбаан мен” деп 2025 чылда “Шын солунга үнген материалдан үзүндү).
Ховар үннүг опера ыраажызы
Дооскандан бээр 40 чыл оюн демдеглеп турар гнесинчилер аразында Эльвира Докулактыховар үннүг ыраажы деп чон шагда-ла биле берген. Ол В.М. Халилов аттыг Тываның күрүне филармониязының солизи, А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң вокал башкызы, РФ-тиң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы (2021), Тываның алдарлыг артизи (1999), бүгү делегейниң түрк дылдыг чоннар аразында фестивальдың дээди шаңналының эдилекчизи, Чал-Кежиг суурнуң хүндүлүг хамаатызы.
«Өттүнчек өөрениичел» дижири дег, чамдыкта авазының узун юбказын, платьезин кедипкеш, бар-ла шаанче артистиң шимчээшкиннерин сактып алганы-биле өттүнүп ырлаар турган.
Школаны дооскаш, Кызылдың уран чүүл училищезиниң (1983) ниити ыр-дирижёр салбырынче кирип алган. Чартык чыл өөренип чорда, Москваның Гнесиннер аттыг хөгжүм академиязындан келген башкылар ырлаарынга, танцылаарынга сонуургалдыг уругларны шилип келген. Эльвира аңаа өөренир аас-кежиктиг болган. Өөренип турган үелеринде башкылары ооң ырлаар салым-чаяанын, үнүнүң арыг, өткүдүн демдеглеп, чаңгыстың ырызын ырлаар аянын өөредип эгелээн. Ук өөредилге черин 1986 чылда чедиишкинниг дооскаш, В.Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынга ыры-хөгжүмнүг шиилерге ырлап, баштайгы базымын эгелээн. Улаштыр Новосибирскиниң консерваториязын доозуп алгаш, театрга ажылдавышаан, Кызылдың уран чүүл колледжизинге башкылап, келир үениң салым-чаяанныг ыраажыларын өөредип эгелээн (2007). Ооң сургуулдары Бүгү-эвилел көрүлделеринге, Россия, регион чергелиг хөй санныг фестивальдарның, чаңгыстың ыры мөөрейлериниң каш дакпыр тиилекчилери болуп, гран-при шаңналдарын-даа чаалап ап турган. Оларга Карина Ховалыг, Экер Кара-Сал, Белек Бавуу, Дамырак Монгуш, Сайлык Саая болгаш өскелер-даа башкызының берген билиин бадыткап шыдааннар. Ол 2019 чылда «Тергиин башкы» деп атка төлептиг болган.
Эльвира Докулак онзагай аян сырынныг, кымга-даа дөмейлешпес дыңзыг үнү-биле чоннуӊ, эш-өөрүнүң хүндүткелин чаалап ап чоруур, бедик чүткүл-соруктуг ховар ыраажы, башкы.
(И.Д. Ооржактың белеткээн материалындан үзүндү).
Сураанын тывар, күзээнин чедер!
Луиза Мортай-оол – билдингир ыраажы, шии артизи, Тыва Республиканың алдарлыг болгаш Улустуң артизи, Уран чүүлдүң Хүргүлек Коңгар аттыг Чазак Даргазының шаңналының ийи дакпыр лауреады, Тываның «Чылдың тергиин артизи» деп аттың эдилекчизи (2002, 2022, 2024 чч).
Амыдыралының 40 ажыг чылдарын, ооң бүгү-ле чырык хүннерин бо хүннерге чедир, культурага, уран чүүлге бараалгадып чоруур. Ооң шиилерге ойнаан овур-хевирлерин шуптузун чыскаап бижииринге үе херек база бо арынга сыңмас-даа. Каш-ла чижек: В. Көк-оолдуң өлүм чок «Хайыраан ботта» – Караны, К.-Э. Кудажының «Долуманың хуулгаазынында» – аныяк тракторист оол бооп хуулган Долуманы, Э. Мижиттиң «Өргүлдеде» – кырган-аваны, У. Шекспирниң «Он ийи дүнде» – Оливияны, Х. Ширин-оолдуң «Эгил, эжим, эгилде» – Хеймер кадынны дээш өске-даа...
Луиза Мортай-оолдуң бодунуң амыдыралында кыйгызы: «Сураанын тывар, күзээнин чедер!».
«Уран чүүлдүң быжыг өзээн салган үндезилекчилери, театрның сураглыг артистериниң шиилерге ойнаарын караам-биле көрүп, оларның аразынга чагыг-сөзүн, арга-сүмезин дыңнап, «чырык школазынга» өөренип, дадыгып өзер аас-кежиктиг болганым, артист болур салым-чаяанымга улам-на бурунгаар дөгүм, кадыр-бертке тура дүшпес быжыг даянгыыш болган. Эң-не магадап көөр ынак артизим Тываның Улустуң артизи Дадар Барыңмаа турган. Олар-биле кады шиилерге ойнап, ырлажып чораанымга сеткилимден чоргаарланып чоруур мен.
РФ-тиң алдарлыг артизи, Тываның улустуң артизи Алексей Ооржак биле Тываның улустуң чогаалчызы Эдуард Мижиттиң В. Көк-оолдуң «Хайыраан бот» деп шиизинге үндезилеп тургусканы «Седип биле Кара» деп легенда-шиизинде Караның овур-хевирин меңээ дагзып, идегеп, бүзүрээнинге канчаар-даа аажок амырап, амга чедир өөрүп чоруур мен. 15 чыл ажыр ол рольду улуг үнелел-биле, бедик көдүрлүүшкүннүг ойнадым» – деп, ол чугаалаар.
(А.С. Пушкин аттыг ном саңының редактору И.Д. Ооржактың белеткээн материалындан үзүндү).
Аас-кежиктиг мындыг кижи мен
Улу чылдыг мен. Ачам, авам Бай-Тайга чурттуг. Ачам алдарлыг мөге чораан.
Туранның ортумак школазын 1982 чылда дооскаш, клазым башкызы Ольга Михайловна Дамчайның ачызы-биле Күрүнениң Гнесиннер хөгжүмнүг ортумак өөредилге черинче ''Хөгжүмнүг комедия артизи'' деп салбырынче кирген мен. Чогум болза, физика-математика башкызы болур мен деп күзеп чораан мен. 1986 чылда мергежилди шиңгээдип алган деп диплом-шынзылгам алгаш, бо чылга чедир В. Көк-оол аттыг театрда ажылдавышаан хевээр мен. 40 чыл дургузунда аңгы-аңгы талаларга ажылдап чордум:
- артист,
- ыраажы,
- композитор,
- режиссёр,
- культура сайыдының 1-ги оралакчызы,
- театрның директорунга.
Ынак кадайлыг, чассыг ажы-төлдүг, уйнуктарлыг аас-кежиктиг мындыг кижи мен.
Альберт Хомушку, Тыва Республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Тываның культура адырының Күрүне шаңналының лауреады, Бай-Тайга кожууннуң Улустуң артизи, ТР-ниң Чазааның болгаш Дээди Хуралының болгаш өске-даа хүндүлел бижиктерниң, "ТР-ниң культуразының тергиини" деп хөрек демдээниң эдилекчизи..
Оюн-баштак, тывынгыр режиссёр
Гнесиннерниң база бир кады дооскан эжи, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Мөңгүн-Тайга кожууннуң алдарлыг культура ажылдакчызы, Хүндүлүг хамаатызы Чойганмаа Донгак. Амгы үеде ол Мөңгүн-Тайганың Ч. Артай-оол аттыг драмтеатрының режиссёру болуп ажылдап чоруур.
Салым-чаяанныг артист өске өөрү-биле 1986 чылда В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынче ажылдап киргеш, кончуг солун рольдарны ойнап, 2001 чылга чедир ажылдааш, өскен-төрээн Мөңгүн-Тайгазының культура эргелелиниң чалалгазы ёзугаар кожууннуң улусчу театрынга режиссёрлап киргеш, бо хүннерге чедир ында чедиишкинниг ажылдап чоруур.
Тывынгыр, баштак, ындындан чогаадыкчы уран-талантызы төктүп турар режиссернуң тургускан шиилери чаңгыс эвес удаа аңгы-аңгы чергелиг мөөрейлерге, фестивальдарга тиилеп, театрның артистериниң хей-аъдын бедидип, улам-на бедиктерже чүткүлүн оттуруп турары билдингир.
Театрда кол ажылындан аңгыда, 2006 чылдан тура өөреникчилер аразында “Тоол театры” деп шии бөлгүмүн, “Өөрлерим, кайда силер?” деп улуг назылыглар клувун удуртуп турар. Ол ажылының түңнелинде бөлгүм болгаш улуг назылыглар клувунуң киржикчилери доктаамал культура-массалыг хемчеглерге, мөөрейлерге киришкеш, удаа-дараа шаңналдыг черлерни Бүгү-россия чергелиг, регионнар аразының фестивальдарынга ээлеп турары мактанчыг. Чижээ, «Аштаан бөрү болгаш сергежигеш» деп шиизи чылда республика чергелиг мөөрейниң 2-ги чергениң шаңналынга төлептиг болган. Бүгү-россияның уругларның «Зеленая планета-2015» экологтуг фестивалынга 1-ги черни ээлээн. Оон аңгыда Литература чылынга тураскааткан мөөрей-фестивальга Салим Сүрүң-оолдуң «Карактар дугайында маргылдаа» деп тоолунга үндезилээн “Аңнар маргыжыышкыны” деп шиизи тиилекчи болган. 2012 чылда – “Кара-Дашка каткы-хөг” фестиваль-мөөрейге үшкү черни, 2016 чылда ТАР-ның 95 чылынга тураскааткан фестиваль-мөөрейге “Мөңгүн шаңналдың эдилекчилери” деп атты чаалап алган. 2019 чылда Дивногорск хоорайга болган улусчу театрларның XI фестивалынга Ч.С. Донгак “Эң-не тулган херээжен роль” деп шаңналга төлептиг болган. Ооң коллективи “Эң-не тулган ойнаар-кыстар шиизи” деп номинацияга I чергениң лауреаттары болган.
«Уран чүүлдүң күзүңгүзү» деп республика чергелиг улусчу театрлар аразынга чылдың болур фестиваль-мөөрейлерге: 2011 чылда “Аксың-биле аал көжүрбе” деп шиизи II чергениң дипломантызы, 2021 чылда Хертек Ширин-оолдуң бижээни «Буян адашкылар» деп шиизи-биле тиилекчи болган. Ол ышкаш ТШО киржикчилеринге тураскааткан Айлазия Сааяның “Дилиндектер” деп бижээн шиизи-биле 2025 чылда ол-ла мөөрейге республиканың улусчу театрларының аразынга тиилээн.
2022 чылда ук кожууннуң улусчу театры “Улусчу” деп бедик адын база катап бадыткаан. 2023 чылда республика чергелиг бир дугаар болуп эрткен “Две маски” деп мөөрейниң мөңгүн шаңналының эдилекчилери болган. 2023 чылда социал театрлар аразынга “Хуулгаазын көрүш” деп фестиваль-мөөрейниң хүлер шаңналы... драмтеатрның шак мындыг тиилелгелерин санаар болза дыка хөй.
Режиссёр Чойганмаа Сарыг-ооловна боду кожуун болгаш республика чергелиг хөй-хөй шаңналдарның эдилекчизи: «Чылдың кижизи – 2011» «Эң-не тулган херээжен роль» (2013 ч.), «Мергежилиниң эң-не тергиини – 2015», «Мергежилинге бердинген» (2016 ч.), «Эң-не дээре режиссер шиитпири (2024 ч.)», «Гран-при» (2024 ч.) дээш өске-даа.
Амы-хууда чуртталгазында кайгамчык салым-чаяанныг оолду өстүрүп азыраан. Ол болза чон аразында шагда-ла ады-сураа алгый берген, культура адырында база бир билдингир хөгжүмчү, дирижёр, ТР-ниң Чазааның үрер-хөгжүм оркестриниң кол дирижёру Начын Донгак.
Карина МОНГУШ белеткээн.
Чуруктарны маадырларның архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22