2026 чыл. Май 9-туң эртени. Тиилелге хүнү. Шак эрте-даа бол, чылда чаңгыс катап болур Улуг Тиилелгениң байырлыг чыскаалынче озалдавас дээш, эртежик үнүптүм. Эртенгиниң 8 шак. Арат шөлүнде амыдырал хайнып тур. Байырлыг чыскаалга киржир дээн аңгы-аңгы организацияларның шериг хептиг ажылдакчылары шагда-ла четкилеп келген, Кызыл хоорайның чагырга баарында сесерликте хөлегеде, бөлүк-бөлүк апаргылаан чоруп турлар.
Чон уурук-сууруктап чыылза-чыылза, Тываның эң-не кол шөлү – Арат шөлү дола берди. Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннары чаңчыл ёзугаар мурнуку одуругда олуттарны ээлептилер. ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннары Георгий Васильевич Абросимовка, Кирилл Иванович Марковка, Анатолий Михайлович Крутиковка четкеш, холун тудуп, Тиилелге хүнү-биле байыр чедирди. Оларның Тиилелгениң чыскаалынга киржилгези – салгалдарга тиилелге дугайында дириг сагындырыг дээрзин чугаалаары чугула.
Байырлыг чыскаал-даа эгелээн. Ыдык ырыларның үделгези-биле Россия Федерациязының болгаш Тыва Республиканың күрүне туктарын база Улуг Тиилелгениң демдээниң хоолгазын Кызылдың президентиниң кадет училищениң 2026 чылдың доозукчу кадеттери көдүрүп алгаш марштады.
Тиилелгениң байырлыг чыскаалын Кызылдың гарнизонунуң командылакчызының хүлээлгезин күүседип турар подполковник Вадим Кольмягин хүлээген, а майор Александр Буренко башкарып эрттирген. Парад эгелээриниң мурнунда гарнизоннуң подполковниги чыскаалга киришкен шериглерге байыр чедирерге, шериглер «Ура, ура, ура!» деп чаңгыс үн-биле харыылады.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг бүгү чонга байыр чедиргеш, "Чурттуң эң-не кол болгаш ыдыктыг байырлалы– Тиилелге хүнү-биле байыр чедирип тур мен! Бөгүн бүгү чурт 81 дугаар тиилелгелиг май айны демдеглеп турар" — деп, ол чугаалады.
Владислав Ховалыг Тиилелге хүнү-биле республиканың чурттакчыларынга байыр чедиргеш, өгбелеривистиң маадырлыг чоруун база келир салгалдарга төөгүлүг сактыышкынны кадагалап арттырарының чугулазын демдегледи.
Байырлыг чыскаалга Кутузов орденниг 55-ки гвардейжи мото-адыгжы (даг) бригадазының, 245-ки аңгы демир-орук батальонунуң, Федералдыг кеземче албанының эргелелиниң, Онза байдалдар яамызының, Каайлы албанының, Федералдыг пристав албанының, Тываның күрүне университединиң шериг эргелелиниң, Кызылдың президентиниң кадет училищезиниң дээш хөй албан черлериниң ажылдакчылары киришти.
ӨЛҮМ ЧОК ПОЛК
Тиилелгениң чыскаалы адакталып чорда, «Өлүм чок полк» деп делегей чергелиг акцияның киржикчилери байырлыг байдалга кылашташты. Ооң киржикчилери мурнунга өгбелериниң чуруктарын тудуп алгаш, «Дуруяалар» деп ырының үделгези-биле оожум эрткеннер. «Өлүм чок полктуң» киржикчилери кырган-ачаларының, адаларының, акыларының, дуңмаларының, оолдарының маадырлыг чоруун сактып, «Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан» деп чүүлдү база катап бадыткааннар. Чыскаалга тыва эки турачыларның уйнуктары болгаш оон-даа өске салгалдары база көвей келген. Чүгле тыва эки турачыларның салгалдары эвес, а аңгы-аңгы дайын хөделиишкиннериниң киржикчилериниң, ол ышкаш тускай шериг операциязының киржикчилериниң чоок кижилери база хемчегге киржип турар апарган дээрзин демдеглээри чугула.
МООЛ ДЕЛЕГАЦИЯ
Моолдуң Завхан аймактың Төлээлекчилер хуралының делегациязы чыскаалдың хүндүлүг аалчылары болган. Олар Тываның Дээди Хуралы-биле парламентилер аразының кады ажылдажылгазының аайы-биле аалдап келген дээрзин сагындыраал.
Хүндүлүг аалчы Моолдуң Завхан аймактың Төлээлекчилер хуралының депутады Улам-Оргих Цэдэниш: «Бир-ле дугаарында Кызыл хоорайның, республиканың чурттакчы чону, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилери, кожаларывыс силерге Тиилелге хүнү-биле изиг байырны чедирип тур мен. Чурттуң эң-не чугула байырлалынче чалааны дээш, Тываның Дээди Хуралынга өөрүп четтиргенимни илередип тур мен. Улуг Тиилелге хүнү бүгү моол чонга база эң-не кол байырлал-дыр.
Моол чон база амыр-тайбыңны күзеп, Совет Эвилелиниң үезинде бистиң өгбелеривистиң Кызыл Шеригге дузалажып чораанынга чоргаарланып чоруур бис. Тайбың делгерезин! Бистиң кезээ мөңгеде кожаларывыска Моолдуң Завхан аймактың өмүнээзинден Тиилелге хүнү-биле изиг байыр чедирип тур мен!» – деп, ол чугаалады.
Тыва Республиканың Чазааның Тимур Дүлүш аттыг үрер хөгжүм оркестри аъттыг марш-көргүзүүн бараалгатты. «Тиилелге хүнү-биле!» деп ыры Арат шөлүнге чаңгыланып турду. Ооң соонда найысылалдың чурттакчыларынга болгаш аалчыларынга республиканың чогаадыкчы коллективтери оюн-көргүзүүн бараалгаткан.
ЭҢ-НЕ ЧЫРЫК, ЭҢ-НЕ ЧУГУЛА БАЙЫРЛАЛ
Байырлалдың киржикчилери-биле чугаалажыр аргалыг болдум. Хүндүлүг хоочуннар аразында Өвүр кожууннуң хоочун чурттакчылары-биле чугаалаштым. Өгнүң херээжен ээзи Дензинмаа Чамбаловна – РФ-тиң алдарлыг башкызы деп бедик аттың эдилекчизи, эге класс башкызы. Өөнүң ээзи Чымдай Мамын-оолович Монгуш – партия кежигүнү, коммунист. Олар найысылалга Тиилелге чыскаалын бир дугаар көрүп чедип келген. Улуг Тиилелгениң байырлыг чыскаалын улуг сонуургал-биле көргенин чугааладылар.
Бии-Хем кожууннуң Суш көдээ культура одааның директору Айлуна Чооду: «Суш сумузунуң «Чеди-Хаан» деп волонтержу ротазының кежигүннери албан-биле Тиилелге чыскаалынга киржип чедип келдивис. Ооң мурнунда көөр дээрден башка, чыскаалга киришпейн чораан бис. Сагыш-сеткил дойлуп келир, дыка чараш байырлал-дыр. Суш көдээ культура одаанда волонтерлар чыглып алгаш, четкилер аргып, аъш-чем кылып, идик-хеп, эм-таң чыып ажылдап турар бис. Шак бо Тиилелге хүнүн өөрүшкүлүг демдеглеп чоруурувус дег, тускай шериг операциязында дайынчы оолдарывыс тиилелгелиг чанып келир дээрзинге бүзүрээр бис!».
Кутузов орденниг 55-ки мото-адыгжы (даг) бригаданың чолаачызы Чаян Хомушку өг-бүлези-биле оолдарын эдертип алгаш, «Өлүм чок полк» чыскаалында киржип келгеннер.
«Совет Эвилелиниң Маадыры Хомушку Чүргүй-оол Намгаевичиниң салгалдары-дыр бис. Кырган-ачавыска чоргаарланып, изин изеп, дайын шөлүнде ажылдап, тайбың чуртталга дээш тулчуп чоруур бис. Тиилелге байырлалы болурга-ла, кырган-ачавысты сактып, чугаалажып, аңаа хүндүткелди көргүзүп, чыскаалга байырлап кээр чаңчылдыг бис.
Ажы-төлге патриотчу чорукту оттуруп, чыскаалды көргүзери чугула деп бодаар мен. Өг-бүлевиске Тиилелге байырлалы улуг ужур-уткалыг. Бөгүн база чараштыр кеттинипкеш, оолдарым-биле чедип келдивис» – деп, Чаян Хомушку тайылбырлады.
«Мени Найыр дээр. 9 харлыг мен. Кызылдың 4 дугаар школазында 3-кү класста өөренип турар мен. Тиилелге чыскаалын үргүлчү кээп көөр бис» – деп, бичии Найыр чугаалады.
«Чыскаалга киржири-биле Чадаана хоорайдан волонтерлар келди. Мен бодум Чөөн-Хемчик кожууннуң волонтерларының куратору мен. Бо кожуунда дыка хөй улус бөлүглежип алгаш, тускай шериг операциязында оолдарывыска четкилерни өрүп, блиндажтыг лааларны кылып турар бис. Оон ыңай тыва хөгжүм херекселдери кылыр башкы бар. Ол база игил, дошпулуур дээн ышкаш хөгжүм херекселдерин кылгаш, ТШО-же чорудуп турар. Дайынчы хөделиишкиннер девискээринде тыва оолдарывыс чорудупкан хөгжүм херекселдеринге ойнавышаан, ырлап-шоорлап турар видеоларны чорудуп бээрге, көргеш, өөрүп-даа, муңгарап-даа, чоргаарланып-даа, ыглажып-даа орар бис. Тыва оолдарывыска тиилелгелиг чанып кээрин күзээр-дир мен»– деп, «Кызыл гвоздика» деп волонтержу бөлүктүң кежигүнү Нина Моңгуш чугаалады.
«Май 9-та Тиилелге хүнүнче ыяап келир бис. Чамдыкта уйнуктарывыс-биле, чамдыкта төрелдер, эш-өөрүвүс биле-даа… Бо удаада чаңгысклассчыларым-биле келдивис. Май 9 – эң-не чырык, эң-не чугула байырлал-дыр. Бис совет үениң ажы-төлү бо байырлалга, Тиилелгениң ырыларын дыңнаарынга, ырлаарынга кончуг ынак бис. Бөгүнгү чыскаал тергиин чараш-тыр»– деп, Кызылдың М.А. Бухтуев аттыг 1 дугаар школаның башкызы Екатерина Балчий өөрүшкүзү-биле үлешти.
Байырлалга парад чыскаал, ыры-хөгжүм-биле чергелештир национал продукция ярмарказы база болган. Тываның кайгамчык ус-шеверлериниң ховар продукцияларын аңаа делгеп саткан. Найысылалдың чурттакчылары болгаш аалчылары чаңчылчаан дизайннарлыг каасталгаларны, онзагай керамиканы, национал идик-хепти, хол-биле кылган ойнаарактарны хөлчок сонуургаан.
ТИИЛЕЛГЕНИҢ ХҮРЕЖИ
Дайзынны чылча шапкан өөрүшкүлүг хүнден бээр 81 чыл шуужа бергени ол. Майның 9-у кээрге-ле, чурттуң улуг-бичии чону байырлаар, ойнаар-хөглээр, адаан-мөөрейлежири чаңчыл апарган.
Кызыл хоорайда В. Биче-оол аттыг хүреш стадионунда Улуг Тиилелгениң 81 чыл болган оюнга тураскааткан республика чергелиг тыва хүреш маргылдаазын көрүп четтивис. Шөлде содак-шудаан, тыва идиин кеткен мөгелер ачыр-дачыр тутчуп турлар. Бодунуң онаан октап алган мөге Россияның болгаш Тываның тугун долгандыр эзир дег чоргаары сүргей девип турлар.
Хүреш адакталып, дөрт мөге арткаш, тутчуп турар аразында «Үлегерлиг мөге» деп бедик атты Чөөн-Хемчик кожууннуң 52 харлыг хоочун мөгези Орлан Моңгушка, «Тиилелгеже чүткүл» деп атты Сүт-Хөлдүң аныяк мөгези Сүлде Доңгакка ТР-ниң спорт сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Владимир Түлүш тывысты.
Улуг Тиилелгениң 81 чыл болган оюнга тураскааткан чаңчыл болган тыва хүреш маргылдаазының түңнелинде 105 мөгениң аразындан Улуг-Хем кожууннуң аныяк мөгези Бады-Маадыр Самдан шүглүп үнгеш, 400 муң рубльди шаңналга алган. 200 муң рубль түңнүг шаңналга Сүт-Хөлден үжүүрлешкен мөге Кайгал-оол Ондар алган. 3 дугаар черни Сүт-Хөл кожуундан Хартыга мөге Начын Ооржак, 4 дугаар черни ТР-ниң Чаан мөгези Айдың Моңгуш чаалап алдылар.
ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг тиилекчилерге шаңналдарны тывыскан. 3 биле 4 дугаар чер алган мөгелер 100-100 муң рубль-биле шаңнатканнар. 8-че кирген дөрт мөге 50-50 муң рубль акшаларны шаңналга алдылар.
«Бир дугаарында Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннарынга, тылдың ишчилеринге, Тиилелге хүнүнде тускай шериг операциязының киржикчилеринге өөрүп четтиргенимни болгаш байырымны чедириксеп тур мен. Бистиң кырган-ачаларывыстың, адаларывыстың ачызында бөгүн амыр-тайбың дээрниң адаанга чурттап чордувус, а бөгүн бистиң оолдарывыс, акыларывыс боттарының ажыл-ижин, ачазының алдар-адын уламчылап, чуртувустуң айыыл чок чоруун камгалап, тускай шериг операцияларында киржип чоруур оолдарывыска Улуг Тиилелге хүнү-биле шуптузунга байыр чедирип тур мен!» – деп, ТР-ниң спорт сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Владимир Түлүш чугаалаан.
Тиилелге хүнүнүң салюдун Арат шөлүнде аялгалыг фонтанның ажыдыышкыны солаан. Хүреш соонда кежээликтей, имиртиңней бергенде, Арат шөлүнде фонтанның 2026 чылда ажыдыышкынынга Кызыл хоорайның чурттакчылары болгаш аалчылары амыр-тайбың амыдыралды оштаан оюн-көргүзүгнү улуг сонуургал болгаш өөрүшкү-биле көргеннер. Аялгалар куттулуп кээр чараш фонтан чайны өттүр чонну өөртүр.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ, Чиңгис СААЯНЫҢ база авторнуң
тырттырган чуруктары.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...