| ӨӨРЕДИЛГЕ БОЛГАШ КИЖИЗИДИЛГЕ |
Дыка хөй өг-бүлелерни дүвүредип чоруур айтырыг – школа соонда уруг-дарыгны кайнаар өөредип алыры. Келир үеде мергежил шилип алыры кижи бүрүзүнүң хууда херээ болур. Ынчалза-даа бо айтырыгны кичээнгейге ап, школаларның өөредилге-кижизидилге планнарынче киирип, класс шактарын, ужуражылгалар, экскурсиялар чижектиг янзы-бүрү класстан дашкаар ажылдарны эрттирип турар. 6-11 класстарга федералдыг деңнелде «Россия – мээң горизонтуларым» деп белеткеп каан курсту Россияның школа бүрүзүнде эрттирип турар. Ында янзы-бүрү мергежилдерни, бүдүрүлгелерни, эртем-техниктиг чедиишкиннерни, үлетпүр, көдээ ажыл-агый, культура, өөредилге чергелиг экономиканың адыр бүрүзүнүң шылгараңгай кижилерни таныштырып турар. Чогум-на ажы-төлүнүң кым болурун хөй кезиинде ада-иелери шиитпирлеп турар дизе частырыг болбас.
Улаштыр школага артар бе азы чоруур бе?
Өөреникчи ажы-төлдүг, ылаңгыя 9 класс доозуп турар уруг-дарыглыг, ада-иелер өөредилге чылының дургузунда дүшкүүрлүг байдалга турары чажыт эвес. Өөредилгези кошкак, кичээлдер үзер, кадыының байдалы арай хирелиг өөреникчилерни школа аргалыг-ла болза 9 класс соонда үндүр үдеп, байырлажырын кызар. Бир талазында, ол база чөп. 10-11 класстарга арттырып алгаш, кызып улаштыр өөредирге-даа, эки түңнелдер үнмес. Харын-даа мырыңай чаңгыс аай күрүне шылгалдазын дужаап шыдавайн баргаш, аттестат албайн баарының айыылы улуг. Ийи талазында, назы четпээн уругну школадан күш-биле ойладып болбас. Ол дээрге-ле уругнуң эргелерин хажыдып турары болур. Чамдык чөпшүл болгаш төлүнүң хире-шаан миннир ада-иелер 9 классты доостуруп алгаш, өөренип шыдапкы дег черинче азы сонуургап турар мергежилин чедип алыр кылдыр ортумак профессионал өөредилге черлеринче оглун, кызын киирип алыр. Хөлүн эрттир угаанныг, байдалды 2-3 чыл бурунгаар сайгарып алган олурар ада-иелер өөредилгези багай эвес-даа ажы-төлүн өөренир хуусаазы эвээш бир-ле техникумче киире тыртып алыр. Оларның кол сорулгазы – эки демдектерлиг дипломнуг болуру. Дээди өөредилге черинче улаштыр өөренип кирер «билет» болур, ылаңгыя кызыл диплом. А бир кезек улус өөренип турган школазын солуп чоруптар. Бо харын нептереңгей эвес арга болур. Кол ниити билиг өөредилгезиниң аттестадын холга алгаш, дыка хөй уруглар, оолдар чурттуң янзы-бүрү ортумак өөредилге черлеринче дужаап чоруй баар. Колледжтер, техникумнар, профессионал училищелерже күзээн мергежилин чедип алыры-биле, чаңгыс аай күрүне шылгалдаларындан «дезери»-биле болгаш дүрген бодунуң херээн ажыдып, бай чурттаарынга херек билиглер чедип алыры-биле өөренип чоруптар.
9 класс соонда студентилээриниң эки, багай талалары
Бир эвес уругнуң черле күзели ындыг болза, 9 класс соонда өөренип чоруптары артык эвес. Чижээлээрге, эмчи болуксаан дижик. 9 класс соонда аттестадының баллы-биле конкурска киришкеш, психологтуг тестини эрткеш, кирип алыр. Ортумак профессионал эртемниң дипломун холга туткаш, улаштыр дээди өөредилге черинче кирерде, университеттиң иштики шылгалдаларын дужаар. Пандемия үезинде ону бедик технологиялар ачызында ырактан дужаар кылыпканы дыка хөй аныяк-өскенге эптиг болган. Хары-угда 3-4 өөредилге черлеринче документилерин дужаапкаш, бажыңынга олура-ла шылгалданы дужаар. Бедик баллдарга дужаапкан болза, ол өөредилге черинче кирип алыр. Университетке өөрени бээрге, колледжтен алган билиглери база дыка дузалаар. 11 класс соонда кирип алган эштеринге көөрде, сыкыртып-даа, капельницаны-даа салып билир, балыг-бышкынны шарыптар, ажыы-биле чугаалаарга, бир баш ажыг болур.
Ада-иези шыдал-быралыг, шору хөреңгилиг, хуузунда аптека ажыдып алыр аргалары бар уруглар 9 класс соонда «фармацевт» деп мергежилди чедип алыр. Улаштыр дээди эртемниг «провизор» кылдыр өөренип ап болур. Мал-маганы кодан сыңмас араттар боттары мал эмчилиг, мал чеми белеткээр тракторист-машинистиг болуксаар. Ынчангаш оолдарын бо угланыышкын-биле өөредип алыр.
Сонуургаан-на мергежилдерин кашты-даа ортумак өөредилге черлеринге чедип ап болур. Бирээзин доозуп алгаш, улаштыр бирээзинче кирип алыр дээш чоруп каар. Шак мындыг орукту азыракчызын чидиргени-биле социал пенсия ап чоруур ажы-төл база эртип турар. Амыдыралга херек пенсиязын үспес дээш, 23 харлыынга чедир сургуулдаптар. Ам канчаар, ол база амыдыраарының бир аргазы-дыр, ону кым-даа хорувайн турар.
Баштай ортумак өөредилге черинден эгелеп алгаш, улаштыр дээди эртем чедип алган специалистиң билии делгем, эвээш-биче-даа болза, дуржулгалыг апарган болур. Сургуул чылдарында хөй эш-өөрлүг болуп, кандыг-бир салым-чаяанныг болза, улуг кода-хоорайга бодун бүрүнү-биле ажыдыптар аргалыг болур. Ада-иезиниң чанындан ырадыр чорупкаш, боду амыдыраар, бот-башкарылгаже кирер апаар. Акша-көпееэн шын чарып өөренир, аъш-чемин боду кылып чип, идик-хевин, чурттап турар өрээлин аштап-арыглап, улуг кижи санынче кирер. 9 класс соонда студент чуртталгаже кирериниң эки талалары бо-дур.
А багай талалары?.. База-ла бар. Чүнүң-даа мурнунда, назы четпээн ажы-төлүн ырадыр чорудар дээн ада-ие хандыр боданып, шиитпирлеп алган болур ужурлуг. Кандыг-даа кижи улус мурнунга чаңнаар чаңы бир өске, бодунуң иштики аажызы көңгүс аңгы болур. Уруглар колдуунда өг-бүлезинге топтуг-томаанныг, кижизиг, чурумнуг, ажылгыр-кежээ кылдыр көстүр. А школада эш-өөрүнүң аразынга көңгүс өске чаңныг болур. Чедир билип албаан уруг-дарыын ырадыр өөредип чорудуптарга, кижи бүрүзү томаанныг, дыңнангыр болбас. Бир-ле чүүлдү сонуургаар, шенексээр, тенексимээр аажызы көстүп келир. Студент дээрге-ле улуг кижи-дир деп боттарын санай бээрлер. Чамдык улустуң «баглап-баглап, салыпкан ыт ышкаш» апаары ырак эвес. Бөлүглежип, катчып алгаш, ада-иезиниң бодавааны чүүлдерни шенептер таварылгалар база турар. Аажок корткан азы чурум үрепкен чүүлдерин ыыттавайн, чажырыптары база бар.
Оол уругларга хамаарыштыр алыр болза, чон аразында адап чаңчыкканывыс «отсрочка» деп чүве бар. Шериг келдиртилгезиниң хуусаазын узадып бээри-дир ийин. Военкомат ону чүгле чаңгыс катап бээр. 16 харлыг оглу колледжке өөренип олургаш, 18-тептер. Ону дооскуже, шериг чогум дүвүретпес. Доозуптарга, келдириптер. Бир чыл ишти шериглээн оолдарның өөредилгеге хамаарылгазы өскерли берген болгулаар. Чеже-даа эки өөредилгелиг болза, чеже-даа ыяап дээди эртем чедип алыр мен деп сорулгалыг турган болза, хенертен күзелдери өскерлип болур. Улаштыр керээ-биле шериглээр деп чүүлдү чугаалаан-даа ажыы чок. Бо хүннүң байдалы кайы хире берге-дир, шупту билир бис. Колледж соонда дээди өөредилге черинче дужаап кирип алгаш, тоовайн өөренип олурда, военкомат федералдыг дилээшкинче чарлаптары база кончуг. Ынчангаш академиктиг шөлээни алгаш, шериин эрттиргеш, улаштыр өөренир. Кайы хире хөй чыл херек-тир?
А демги эмчи болуксаар ажы-төлүвүстү база сайгарып көрээлиңер. Колледжке 3 чыл, университетке 6 чыл, улаштыр ординатурага 2 чыл деп өөренип чоруп олурда, 11 чыл болур. Үзүктел чок өөренип алган кижиниң аксының кежии-ле. Ара-аразында кандыг-бир чылдагааннар-биле үзүктелип турган болза, оон-даа хөй үе херек. Шак бо чылдарның дургузунда кижиге чүү-даа таваржы берип болур. Ынчангаш кызып 11 классты доозуп алгаш, чаңгыс аай дорт дээди өөредилге черинче киргени дээре апаар. Баллдар четпес болза, өөредилге чээлизин берип турар банкылар база бар апарган. Абитуриент/студент бодунуң адынга алгаш, эге дээрезинде көңгүс эвээш түңнерни төлеп чоруй, доозуп ап, ажылдай бергеш, үзе төлеп кааптар. Мындыг эки арга база бар.
Дээди эртем кижи бүрүзүнге чугула бе?
Шынап-ла, чажыргаш канчаар, ада-ие бүрүзү ажы-төлүн дээди эртемден чедип алзын деп кызар. Чеже-даа дээди эртемниг болза, аалында малын тудуп олурар оолдар база бар. Ийи-даа дээди эртемниг кижи эртеминиң аайы-биле ажылдавайн, сайгарлыкчылап чоруур улус база эвээш эвес. Чүгле школа дооскан, оон ыңай каяа-даа өөренмээн улус амгы үеде аравыста кымдан артык кылдыр база чурттап чоруур болдур ийин. Амыдыралдың каш янзы бо байдалдарын сайгарып олурарга, чеже-даа дээди эртеми чок болза, кончуг эки чурттап болур. Ынчалза-даа дээди эртем кымга-даа артык эвес, депшип, көскү ажылдаарының ажык оруу-дур. Дээди эртемниң бары-чогундан кандыг-даа хамаарылга чокка, кижи болган арын-нүүрүн, ат-алдарын бедик тудуп, төлептиг, үлегерлиг кылдыр чурттап болур. Кым-даа, кымны-даа эртеми чок деп чемелеп болбас. Ол дээрге кижи бүрүзүнүң салым-чолу-дур. Боду-ла шыдаар болза, төлептиг «кончуг эрлер», бүдүштүг кыстар ылгалып үнүп келир. Ынчангаш 9 класс соонда кайнаар баарын өг-бүлелерге эки сайгарып, сүмележир болза эки. Уруг-дарыгның келир үеде салым-чолун шиитпирлээр шыңгыы айтырыг болганда...
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧат чураан.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn