| Совет литература |
(Тоожудан үзүндү)
Немецтер айыылзынмайн чоруп олурганнар; соондаазы харын-даа кадыг далган хемирип, эриннерин чылгап чораан.
Старшина оларның базымының хериизин хемчээй көрүп ап, кажан олар кожаланчып кээрин бодап алгаш, бижээн ужулгаш, баштайгызы бир базым хире чоокшулап келирге, ийи катап дарый-дарый өдүрек өттүнген. Немецтер хары угда баштарын коваш кылганнар, а ол өйде Комелькова хаяга боо ужазы-биле даашкыр үстүрген, демгилери шимээн үнген черже кончуг дүрген хая көрүнгүлээн, ынчан-на Васков шурай берген.
Шураарын ол ылап-ла санап, өйүн база чиге бодап алган, аразын база саң дорт хемчээген. Немецтиң ооргазынче шурай сал-ла, дөңмектери-биле шенектерин шимчеш дивес кылдыр кыскаштапкан. Демги фриц тынып-даа, сырбаш кыннып-даа четтикпээн, старшина ооң хаваан сегирип алгаш, бажын ойтур соккаш, херилчек боостаазын чидиг бижээ-биле үзе шелипкен. Чогум-на ынчаар бодап алган: хой ышкаш, алгырып безин четтикпес кылдыр, чүгле ханы бүргүреп, киргирээр кылдыр. Кажан немец халаш дээрге, ооң кырындан дүже халааш, ийигизиниң кырынче шурай берген. Ол карак чивеш аразында болган, фриц кыймыш кынныр безин чай чок.
Ийиги немец чаа-ла хая көрүнмүшаан, дедир ээлгелек. Ынчалза-даа ийиги шураашкынга Васковтуң күжү чедишпээни ол ийикпе, азы доктааш кылынганы ол чүве ийикпе, а ол немецти бижээ-биле шанчып четтикпейн барган. Немец автомады-биле Васковту ужур шаапкан, бижектеп кааны немецтиң ханы былчашкаш, сывы саваң ышкаш чылгыр апарган бижээн ол оскунупкан.
Мелегей-ле чүве үнген: тулчур орнунга — чогуш, кайы хамаанчок чудуруктажыр. Фриц бичежек дурт-сынныг-даа болза, сииреш, кашпагай кулугур болган: Васков ону бөле-хаара тудуп, чыттыр базып чадашкан. Даштар болгаш хадыңнар аразында чиңгис кырынга ыймактажып-ла чытканнар, немец девидеп алгырбаан: старшинаны шыдаптар боор мен деп бодажык бе, азы күжүн камнажык бе.
Ам база Федот Евграфыч чазыпкан: немецти эптештир катап туда тыртып алыр бодаан, а оозу ооң холдарындан ушта чүткүп четтигип, бодунуң бижээн хынындан ушта соп алган. Васков бижектеттириптеринден сезингеш, бижекче бүгү күжүн болгаш кичээнгейин салыр дээш, немецке чавыдактадыпкан, ол буттары-биле Васковту черже чыпшыр иткеш, кинжалдың бүлүргей көстүр бизин ооң боостаазынче чоокшуладыр идип-ле, кара күш-биле идип-ле олурган. Чүү-даа болза старшина ооң холун тудуп, бижекти ырады идип, камгаланып-ла чыткан, ынчалза-даа фриц кырындан бар-ла турган күжү-биле чаза база бээрге, оон ыңай үр туттунар хире эвес апарган. Ону старшина-даа билип чыткан, немец-даа карактарын сыгырартып, дижин ызырныпкаш, бижээн Васковтуң хөрээнче киир идер чыгыы...
Хенертен оозу, долу эвес тараалыг шоодайгылаштыр чиндийип бады баргаш, чоорту хыйыжа-ла берген, Федот Евграфыч баштай чүнүң-даа аайын тыппаан, баштайгы кагыгны дыңнаваан-даа. А ийигизин дыңнап каан: ирик чудукка дегген чүве дег, пет дээн. Старшинаның арнынче изиг хан чаштай берген, а немецтиң арны кашпыйып, ол аксы-биле агаарны киир тынмышаан, ойта дүжүп эгелээн. Старшина ону кырындан дүжүр идипкеш, немецтиң бижээн ооң холундан ушта соккаш, карбаш кынгаш, фрицтиң чүрээнче киир шанчыпкан.
Чүгле ынчан ол хая көрүнген: дайынчы Комелькова ланчыызын даянгыыш дег кындыр унундан тудуп алган, старшинаның мурнунда турган. Ооң ланчыызының ужазы ханныг болган.
– Эр-хей, Комелькова... Өөрүп четтиргеним сеңээ... илередип тур мен...— деп, старшина үш үзүктеп чугаалаан.
Турар бодаан, чадашкан. Балык-даа дег, аксын аазаңнадып, ол-ла черде олурган. Чүгле ынчан демги баштайгы немецче хая көрнүп көрген: буга-шары-даа ышкаш дыка-даа улуг чаагай немец. Ам-даа дыртаңнавышаан, ам-даа хан ооң балыындан бүлгүртүнмүшаан. Ийигизи ам шимчевестээн: өлүр мурнуу чарыында дыгдылаш дээн соонда олчаан барган. Херек бүткен.
– Ол-дур, Женя — деп, Васков чугаалаан.— Ийизинден, олар ам, когарааннар болдур ийин...
Женьказы хенертен ланчыызын октапкаш, эзирик чүве дег тендирбишаан, көкпейип алгаш, чадаң ыяш аразынче базыпкан. Орта баргаш дискектенип олура дүшкен: кускузу келип, ишти-баары өрү чоктап, ишкиртинип каап, бир-ле кижини кый деп орган ышкаш— авазын чүве бе...
Старшина туруп келген. Дискектери сирилевишаан, өзү-даа караңнаан ышкаш, ынчалза-даа үе чидирген херээ чок, айыылдыг. Ол Комелькованы оожуктурбаан-даа, кыйгырбаан-даа, чуртталганың «өлүрбе» деп хоойлузун үреп, кызыл-хол-биле сегирип алыр баштайгы тулчуушкун кижиге кайы хире берге болурун боду көрген. Аңаа чаңчыгары чугула, сагыш-сеткилин быжыктырып, чүве херексевестенип алыр херек. Евгения хамаанчок мөге-шыырак дайынчылар безин боттарының арын-нүүрүн бир янзы чаңчыктырып албааже, хилинчээн көрүп, падын бараар болгай. А бо дээрге херээжен, кадай кижи болганда, өлүрер чорукка төрүмелинден-не удурланыр кылдыр чаяаттынган, келир үеде ие болур кижи-дир. Аңаа база-ла Федот Евграфыч немецтерни буруудаткан, чүге дизе олар боттары-ла ол хоойлуну үреп, кижи төрелгетенниң кандыг-даа хоойлу-дүрүмүн хөме басканнары ол-дур. Чогум-на ынчангаш оларның ам-даа чылыг хевээр өлүг мөчүлеринге дээп, ческинмейн, өлген сектер аңдара-дүңдере тырткан ышкаш, оларның хевин үжеп турган...
Немецтиң доора чыткан дүктүг холун сапыы-биле чайлады Васков тепкеш, Женькаже базыпкан. Ол ам-даа харлыгып, ишкиртинмишаан чыраа аразында ол-ла хевээр дискектенипкен олурган.
Женька:
— Ыңай барыңар — диген.
— Туруп кел, Женя.
Турарынга дузалажыпкан. Дазырже чедип аппарган, а Женька бир баскаш, тура дүжүп, бажын чайгаан.
— Болзун — деп, старшина чугаалаан.— Хөңнүң баксыраан-дыр, ам болзун. Борта чаңгыс мындыг чүвени сактып алыр херек: бо дээрге кижилер эвес-тир. Кижилер эвес-тир, эш дайынчы, кижилер-даа эвес, араатаннар безин эвес — фашистер-дир. Ынчаар быжыы-биле бодап алыр, ол-ла-дыр.
Женька өлүрткен немецче көрүп чадап каан, а Федот Евграфыч ону албадаваан-даа. Немецтерниң автоматтарын болгаш октуг дайзаларын чыып алгаш, арагалыг флягаларын ап алыр бодааш, Комельковаже хыйыртап көргеш, соксап каан. Чоорул ону: оон ажык-даа чүү боорул, а уругнуң сеткилинге ыя-даа болза чиик, сагындырып кээр чүве эвээш болзун.
Өлүрткеннерни Басков чажыра базырбайн каапкан: аяңны бир кылдыр дөгүлген ханны шуптузун сүвүрүп, аштаар арга бар эвес. Ооң ажыы база эвээш: кежээ дүжер деп барган, удавас дуза база чедип келир ужурлуг. Немецтерниң маңаа келир шак-үези база эвээжээн, ол үеде оларны дүвүредип эрттирерин старшина күзээн. Ыңай-бээр дүвүрээйлер аан, хайгыылчыларын кым борастап каапканын аайын тывар дээш, бажы тенип, дааштан-на, хөлегеден-не сырбаңназыннар харын.
Баштайгы-ла таварышкан дөңгелчиктерден (олар мында эңдерик, секпилдерлиг уруглар арыннарында-ла) агып үнген дамыракка старшина чуна шаап алган, гимнастерказының орлу берген моюндуруун шала-була эптей илип алгаш, Евгенияга чугаалаан:
— Арның шаптай тыртып албас сен бе?
Оозу бажын чайган: чок, ону ам чугааладып алыры-даа берге, алаактырып-даа шыдавас... Старшина улуг тынган:
— Бистиң улузувусту бодуң тып алыр сен бе, азы чедирип каайн бе?
— Тып алыр мен.
— Чорувут. Ынчангаш Соняга чеде бериңер. Ынаар аан... Чааскаан корга бербес сен ыйнаан?
— Чок.
— Канчалза-даа шала оваарымчалыг чор. Бодуң билип-ле тур сен ыйнаан.
— Билип тур мен.
— Ынчаарга, чорувут. Орта саадап турбаңар, ооң соонда хомудап, халактажып тургай бис аан.
Ийи тарай чорупканнар. Федот Евграфыч, демгизиниң барааны көзүлбейн баргыже, көрүп турган: кылаштап бар чыдарының хирелии кончуг болган. Дайзынны эвес, а бодун дыңнаалаттынып чоруур. Эх, кандыг дайынчылар дээрил аан...
Соня шала ажык караа-биле дээрже бүлүрерти көрүпкен чыткан. Старшина уругнуң карактарын шимниндир суйбап каар бодаан, оон чүү-даа бүтпээн, карактары шимдинмээн. Уругнуң гимнастерказында карманнарның өөктерин чешкеш, ооң комсомолчу биледин, очулдурукчулар курузунуң дугайында шынзылганы, ийи чагаа болгаш фото-чурук уштуп алган. Ол фото-чурукта хөй-ле хамааты хептиг кижилер бар болган, а дал ортузунда кым дээрзин Васков танып чадап каан: бижек бизи таптыг-ла ол душтап эрткен болган. А Соняны танып каан: бир ийинде, узун чеңниг болгаш алгыг моюндуруктуг платьелиг; хомут ышкаш хос моюндурукта чиңге моюннуң көскүзү аажок. Соняның бодунуң аржыылын чараазы-биле өттүргеш, өлүг уругнуң карак кирбиктеринде чыпшынып калган ханны аштап каапкаш, ол-ла думчук аржыылы-биле арнын шып каан. А ооң документилерин боду кармактап алган. Чанынга олуруп алгаш, даңзазынга таакпы тип алгаш, тыртып эгелээн.
Кылыктанганы читкен, сагыш аарыыры база намдаан, чүгле хомудап, хараадааны артып калган, артында-ла ишти-хөңнү баксыраанындан боостаазында дырбадып турган ышкаш апарган. Ам-на таптыг боданып ап болур апарган, бүгү-ле бодал-сагышты катап чурум-чыскаалдыг кылдыр эңмелеп, чүү болганын, моон соңгаар канчаар хөделирин аайлап-баштап алыр херек.
Хайгыылчыларны узуткап каапкаш, бодун дайзынга билдиртип каанынга ол хомудаваан. Ам үе-шак ооң талазында, бүгү-ле харылзаа шугумнарын дамчыштыр оларның болгаш диверсантыларның дугайында дыңнадыглар бердинген, дайынчылар бо фрицтерни канчаар когун үзе узуткап каап болурунуң дугайында тодаргай билген турар ужурлуг. Үш, харын ам, үр-ле дизе, беш шак дургузунда дөртелээ он дөрт кижиге удур месилдежири арткан, а ол хире үени шыдажып эртип болур-ла. Ооң-биле кады немецтерни оларның шиглеп орган уундан алаактырып, Легонтово хөлдү дескинер ужурга таварыштырган-на болгай бис. А ол хөлдү долганыр дизе, бир хонук дургузунда майтайтып келир апаар.
— Че, эде-хере хепкери- ңер — деп, старшина чугаалаан.
Балды ап алгаш, (эх, мындыг таварылгага хереглээр хүүрек ап албааны кончуг-дур!) Соняны хөөржүдер чер казар дээш, даштарже базыпкан, ол-бо каккылап, кастынгылап көрген — кайда-даа хая, кастынар-даа ужур чок. Ындыг-даа болза, оңгарны мүн-не тып алган. Будуктар кескилеп алгаш, оңгар дүвүнге дөжээш, дедир чедип келген.
– Кончуг эки өөренип турган. Школага-даа, университетке-даа кончуг эки өөреникчи болуп турган — деп, Осянина чугаалаан.
— Ындыг харын, шүлүк чугаалап турду — деп, старшина чугаалаан.
Чогум кол чүве ол эвес болдур ийин деп, иштинде боданган. Кол чугула чүве дээрге, Соня ажы-төлдү-даа божуур ужурлуг турган, ола- ры — база ажы-төлүн, уругларының уруглары дээш-ле чоруп каар, а ам ол салгал үзүлгени бо-дур. Кижи төрелгетенниң төнчү чок аргыглыг четкизинде хензиг удазын болу берген салгалдың дөзү бижек бизинде барган...
— Тудуңар — деп, ол чугаалаан.
Комелькова биле Осянина эктинден, Четвертак будундан тудуп алганнар. Илдиге-илдиге, ол-бо талаже чайганы аарак көдүрүп алгаш бар чыдырларда, Четвертак будун сөөртүп, черни балдыыртап-ла чораан. Бир талакы идииниң эпчогу-ла аажок.
А Федот Евграфыч Соняның шинелин тудуп алган соондан кылаштап орган.
Оңгар чанынга келгеш:
— Туруңар, амдыызында орта салыптыңар — деп, ол чугаалаан.
Оңгарның эриинге салып алганнар, бажы бакка салдына берген, даады-ла ийинче халая бээр боорга, Комелькова пилотка бөргүн көвеп каан. Федот Евграфыч элээн бодангаш, хаваан дүүп (ох, ол ону шак-ла ынчалза деп кайын күзээр ийик, черле күзевээн!), көрүнмейн-даа Осянинага чугаалаан:
— Буттарын тут.
— Чүге?
— Чугаалаан-дыр, тут! Оон эвес аан — дискээнден!...
Соняның будундан ооң сапыын старшина ушта тыртып алган.
— Чүге?..— деп, Осянина кышкырыпкан.— Ынчанмаңар!..
— Бир дайынчы кызыл-даван-дыр – билдиңер бе?!
— Чок-чок, хоржок!..— дээш, Четвертак сири-кавы-ла барган.
— Оюн-тоглаа эвес-тир бо, уруглар — деп, старшина улуг тынган. — Дириг кижилер дугайын бодаар херек: дайынга чүгле ол хоойлу болур. Тут, Осянина. Тут, дужаап тур мен!
Сапыктың бирээзин база ужулгаш, Четвертакче октап берген.
— Кет. Ыглаңайнып турбаңар: немецтер манап турар эвес.
Васков Соняны ооң шинелинге ораагаш, оңгар иштинче киргеш, ону кужактап алгаш, оңгар иштинге чыттырып каан. Уругларның ап бергилээн даштарын долгандыр салып эгелээн. Ыыт чок, шалыпкын ажылдап турганнар. Овааланы бергенде, ооң кырынга старшина Соняның пилотка бөргүн салгаш, даш-биле базырып каан. А Комелькова ногаан будук салып каан.
Васков:
— Картага демдеглеп алыйн — диген. — Дайын соонда ооң тураскаалын тургузар апаар.
Картазындан демги черни тыпкаш, кадар демдек тыртып каан.
Борис ВАСИЛЬЕВ, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn