| Билип алыры артык эвес |
Тыва чон чеже-даа бөдүүн чорза, аяк-савазынга тускай хүндүткелдиг, аңгы сагыыр чүдүлгелиг, кижи бүрүзү хууда аяктыг чораан.
Аяк-савага хамаарыштыр сагыглар:
Аалчыларга аяк-сава чугдурбас. Өске кижиге савазын чугдурарга, хүндүткел эвес деп санаар, ынчалза-даа чамдык аалчылар өгнүң ээлеринге дузалаар күзелдиг, аяк-саваны шайлаашкын соонда чуурун оралдажыр болурлар. Өгнүң кыс ээзи аалчыларынга савазын чугдурбас турган. Чылдагааны – өгнүң шыдалын савада чем артыындан "кежиктеп" апаар деп бүзүреп чорааннар. Ол ышкаш шыдалын "үндүр чуп кааптар", ынчангаш аалчыларны шайлаткаш, саваже чагдатпазын кызыдар. Аалчының «холу кадыг» азы «холу аар» кижи-даа бооп болур.
Куруг сава эгитпес болгаш белекке бербес, албан иштээр. Куруг сава эгидерге, саваның ээзинге багай сеткилдиин көргүзүп турарын илередип турар. Сава ээзи «куруглай берзин» дээн ышкаш хүлээп ап болур. Чамдык улус «Куруг сава карганыптар» дээр. Иштептер арга тывылбаза, ол саваны арыдыр чугбайн, иштинге турган чемниң кезек артыы-биле хевээр эгидиптер.
Куруг сава эдилевес. Куруг сава ыызы аар дижир. Чамдык саваларны хүннүң-не ажыглавайн турар болганывыста, олар херек үезинге чедир шыгжаттынып турар. Ындыг таварылгада саваны бир-ле үрелбес чем-биле долдуруп алыр турган, чижээ, тараа аймаа, мүн чемнээр холуксаа.
Чирик, тиглиг сава эдилевес. "Өгде эки сава — эки аалчы оштаар" дээр турган. Кандыг сава ажыглаар силер, ындыг шынарлыг аалчыларлыг болур. База тиглиг, чирик савадан кежик чоруй баар дижир, ынчангаш саваның бүдүнү херек.
Саваны арыг тудар. Мында чүгле арыг-силигге хамаарышкан эвес, а чажыт утка база бар. Тывалар шажын-чүдүлге аайы-биле өске ораннарның амылыглары база бар деп билип чорааннар. Хирлиг савадан азалар чемнениптер болза, ол савадан чемненген кижи бужартай бээр. Чүге дизе азалар мага-бот чок болгаш кижилерге аажок адааргаар, олар эки күштүг (энергия) бооп шыдавастар, ынчангаш азаларның дегген чүүлү эки салдарга чедирбес. Бөдүүн кижи ындыг күштү угбас, ол аза-буктуң багай салдарынга алыскаш, аарып-аржып, хай-бачытка таваржып болур деп бүзүреп чорааннар. Кежик чайлай бээр дээш, ылаңгыя хондур хирлиг сава арттырбазын кызар турганнар,
Улуг савадан чемненмес. Чижээ, сакпың-паштан, хымыштан, доңгуу-хөнек эмискиинден. Чүге дизе чединмес, түреңги амыдырал оштаан деп көөр.
Улуг савадан чемненирге, аза-бук катай чемненип эгелээр дээр.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...