| Проза |
Чингиз Айтматовтуң “Джамиля” деп тоожузундан үзүндүлерни Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң очулгазынга парлаар-дыр бис.
Бир катап-ла биеэги чаң-биле станциядан ээп чанып олур бис. Дүн дүжүп, дээрде сылдыс четчип, бөлүк-бөлүү-биле чивеңейни бергилээн, хову-шынаа уйгузураан, чүгле Даниярның ыры-ла сырынналгаш, хоюг караа шынааның ырактарынче, ыржымны үревишаан, ындыннанып-даа, өжүп-даа чоруп турган. Жамийла биле бис ооң соонда кылаштажып олурган бис.
Бо удаада Даниярның та канчап барганы ол чүве, ооң ырында муңгарал болгаш чааскаанзырал сиңниккен уян үннер кедергей-ле, ону дыңнаан кижи кээргээштиң, чөпсүнгештиң, карак чажы долуп, харлыгып-ла келир мындыг ыйнаан моң.
Жамийла тергеден ыяк туттунуп алган, бажын доңгайтыпкан базып олурган. Оон ам, Даниярның үнү бир-ле бедиди көдүрлүп бар чорда, Жамийла бажын сергеди көдүрүп кээп, чоруп олурган тергеже үне халааш, Даниярның чанынга барып олурупту эвеспе. Холдарын хөрээнде шавый салыпкан, көжээлени берген олур оң. Мен бичии бурунгаар дап бергеш, оларны дужааштыр көрүп чоруп ор мен. Данияр, чанында орган Жамийланы эскербээн чүве дег, ырлавышаан. Жамийланың холдары салдынып бады барган соонда, Даниярже чоорту-ла чоокшулап, ооң эктинге бажын оожум салып алганын ылап-ла көрдүм. Кымчыланы каапкан чыраа аът ышкаш, хенертен үнү серт кылынган соонда, мырыңай-ла чап-чаа күш-биле ындыннанып-ла үндү. Ынакшыл дугайын ырлап чораан!
Мен кайгап магадай-ла берген мен. Бүгү шынаа, чечектели берген-даа чүве ышкаш, хөлбеңейнип, караңгыны тарады сывыртапкан, ол делгем шынаада ынакшаан ийи кижини көрдүм-даа. А олар мени көрбедилер, мында мени көңгүс-ле чок деп бодаанзыг. Мен көрүп кылаштап-ла олурар мен, оларым дээрге чырык өртемчей кырында бүгү-ле чүвени уткан, ырның аайы-биле иелээ бир аай чайганып олурлар-ла. Мен оларны танывастаан мен. Биеэги-ле өөгү чештинчек, орбак солдат хөйлең кеткен Данияр бо-ла, а карактарын сактырымга- ла, караңгыда хып чораан ышкаш болду. Ооң эктинде чыпшына берген, кедергей-ле оожум болгаш дидим эвес, карактарының кирбиктеринде чажы кылаңнаан мээң Жамийлам бо-ла. Ол болза көңгүс-ле чап-чаа, көстүп көрбээн аас-кежиктиг кижилер. Ол дээрге аас-кежии эвес бе ынчаш? Бодунуң бүгү-ле дээди ынакшылын төрүттүнген черинге тудуп, ол-ла черден төрүттүнүп кээп, хөөн кирип хайныккан хөгжүмүн Данияр бүрүнү-биле төрээн чуртунга өргүп, ону дээш, ооң дугайын ырлаан-на болгай.
Даниярның ыры-биле кады бо-ла кирип келир дүвүрээзин мени ам база-ла хөме алы берди. Чүнү күзеп чорааным хенертен-не тодаргай билдинип келди. Оларны чуруксай бердим. Бодумнуң-на ол бодалымдан бодум коргуп-даа. Ындыг болза-даа, чуруксааным кортканымдан күштүг болган. Оларны шак-ла мындыг аас-кежиктиг кылдыр чуруур мен! Ийе, бо-ла, амгы олургулаары ышкаш, мынчалдыр! А шыдаар мен бе ынчаш? Сүрээдээшкинден болгаш өөрүшкүден дөстүндүрбейн-не келген. Таптыг-ла халаг эзирик чүве дег, таалал-биле базып олур мен. Мен база-ла аас-кежиктиг мен, чүге дээрге мээң бо бодап алган бодалым алызы барып мени канчаар човадырын билбээн мен. «Чер-чуртту көөрде, Данияр ышкаш ынчалдыр көөр херек, Даниярның ырын мен будуктуң күжү-биле тоожуп берейн, мээң чуруумда даглар, ховулар, кижилер, оът-сиген, булуттар болгаш хемнер база-ла бар болур» деп бодумга чугааланып чордум. «А будукту кайын тып алыр мен? Школа бербес, оларның боттарынга херек-ле болгай» деп, хамык-ла ужур ында-даа ышкаш, боданыр-даа мен.
Даниярның ыры хеп-хенертен соксай хона берди. Ол болза Жамийла халып барып куспактапканы ол, ындыг болза-даа, ол-ла дораан сала каапкаш, бичии када даамчырай берген олургаш, хажыызынче дап берген соонда, тергеден дүже халый берди. Данияр шиитпир чокка дынын тырткаш, аъттарын доктаадыпты. Жамийла орукта ыңай көрнүп алган тургаш, оон кончуг шириин бажын көдүргеш, Даниярже шала эргиле аарак көрүнгеш, ыглаар четкен үн-биле чугаалады:
– Че, чүнү көрүп олурарың ол? – Оон ыыт чок тургаш, шириин немеди. – Менче көрүнмейн, чору! – дээш, бодунуң тергезинче чорупту.
– А сен чүнү көрүп турарың ол? – деп менде халдап келди.
– Олургаш, дыннарың тут. Эх, силерниң-биле човулаң көрүп чоруурумну-даа!
«Чоонуру ол мооң?» деп аңгадавышаан, аъттарым хап олур мен. А ооң ужурун билип алырда, берге чүү боор: ооң ёзулуг ашаа Саратовта кайда-ла госпитальда дириг бар болганда, аңаа берге болбайн канчаар ийик. Ындыг болза-даа, мен шуут-ла чүнү-даа бодаксаваан мен. Мен Жамийлага-даа, бодумга-даа хорадап чоруп ордум, бир эвес Данияр оон ыңай ырлавас, ооң ырын черле дыңнавас апаарымны баш удур билген болзумза, Жамийланы-даа көөр хөңнүм чок апаар ийик.
Өлүмнүг шагзырал бүгү мага-ботту базып, ыстадып келген, дүрген-не четкеш, саваң кырынче калбаш кынны бээр черге четсе. Караңгыда челген аъттар ооргалары бырлаңайнып, терге дээрге шыданыр аай чок силгип, дын холдан салдына бер чазып чораан.
Шаңга баргаш, хомуттарымны арай боорда уштуп, терге адаанче киир октагылапкаш, саваңга барып ушкан мен. Бо удаада Данияр аъттарны боду одарже салып чоруткулаан.
Эртенинде сагыжымда өөрүп оттуп келдим. Жамийла биле Даниярны чуруур мен! Карактарымны шимгеш, оларны канчалдыр чуруурумну ол-ла хевээртизин көрүп чыттым. Будук болгаш бийир алгаш, чурууру-ла арткан ышкаш сагындырган.
Сугга маңнап барып чунуп алгаш, киженнеп каан аъттарымче чүгүрдүм. Шалыңныг соок меде сигеннер кызыл-даванче чайтыңайндыр каккылап, хорлааш, чарлы берген таваңгайлар ажыза-даа, экизи аажок. Маңнап олурзумза-даа, долгандыр чүү болуп турарын эскерип чордум. Хүн даглар бажындан хереп келген, а хүнче арыг кыдыында душ бооп үнген тарымал тооруктар көрнүгүлеп тургулаан. Ак баштыг сүттүг оъттар тоорукту долгандыр чазыйы-биле үглеп үнзе-даа, тоорук оларга алдырбайн, харын бодунуң сарыг дылчыгаштары-биле оларның боттарының эртенги хүн херелдерин дозуп, былаап ап, бодунуң дыңзыг, сырый сыраан чемнерин суггарып турлар. А бо арыктың кежиин терге чире баскылап каан, дугуй истеринде суглар сыстыгылап чыдырлар. Чаагай чыттыг агы-чашпанның чиңгир хүрең ортулукчугажы курлак ажыр бедий берген туру. Төрээн черим-биле чүгүрүп олурумда, бажымда хараачыгайлар чаржып ойнаан, чаражын көр. Эх, будуктуг болзумза, бо-ла эртенги хүннү, ак-көк сыннарны, шалыңныг медени болгаш арык эриинде тооруктарны чуруп турзумза!
Шаңга чанып кээрим билек-ле, ол өөрүшкүлүг сеткил-сагыжым карара-ла берди. Соолбурады-ла хилеп бады барган Жамийланы көрүп кагдым. Бо даңны атсы удуваан боор оң, карактарының адаа кара хөлеге апаргылаан. Менче хүлүмзүрбеди-даа, чугаа-соот-даа чок. Ол хирезинде бригадир Орозмат көстүп кээрге, Жамийла аңаа чеде кылаштай бергеш:
– Тергелериңер ап алыңар! Кайнаар-даа чорудуңар, а станцияже чорбас-даа мен! – дээн тур ийин.
– Бо канчап баадың, Жамийла, маас ызырыпты бе? – деп, Орозмат хүлүмзүрүй аарак айтыра-дыр.
– Маас бызаа кудуруу ызырар чүве ыйнаан! Барбас мен дээрге, ол-ла болгай, база катап анчыг кылынмаңар!
Орозматтың хүлүмзүрүү өже бергеш:
– Барыксазыңза, барыксавазыңза-даа, тарааны сөөртүрүң албан-дыр ийин – даянгыыжы-биле черни дирт кылган. – Кым-бир кижи ажындырыпкан болза, анаа сөгле – даянгыыжым ооң бажынга ууй шаап каайн! Чок болза, тенектенме: мээң тараам эвес, солдаттың тараазы-дыр, сээң ашааң база ында-ла болгай! – дээш, дүрген-не эргилгеш, колдуктаажы-биле халып дүжүп чоруй баады.
Жамийла эгенип, арны кызып, Даниярже көргеш, оожум улуг тынды. Данияр шала коңчак хая көрнүп алган, хомудунуң баан күш-биле дыңзыткан турган. Аңаа болган бүгү-ле чугаалажыгны дөгерезин ол дыңнаан. Жамийла кезек када кымчызын суйбап туруп-туруп, хенертен дөстүнмейн холун чаңгаан соонда, тергезинче базыпкан.
Ол хүн бис анаада ээп кээп турарывыстан ыракта-ла эрте чанып келдивис. Данияр орук дургаар-ла аъттарын хап маңнаткан. Жамийла ыыт чок хөлүгүр чораан.
Мээң мурнумда карарты-ла кадып, каңдап калган шынаа чыдарга, черле бүзүревээн мен. Дүүн чаа-ла көңгүс мындыг эвес ышкажыгай. Ол дугайын тоолдан-даа дыңнаан чүве ышкаш, угаан-медерелимни көңгүс-ле бир янзы кылдыр аңдарып келген аксым-кежииниң чурумалдары сагыжымдан ыраваан. Ол-ла чурумалдарны бичии-даа арттырбайн, караам-биле көрүп чор мен, чүгле ол мени хайныктырып чораан. Деңзичиниң саазыннарындан кылын ак саазынны оорлап алгыжемге, сагыжым-даа оожургаваан. Сарааттар ындынга чүгүрүп барып, орукка кел чорааш, тараа кагган ашактардан шелипкеним хоюду чазап каан хүүрек кырынга саазынымны хере салып алдым.
– Аллах-ла өршээзин! – деп, шагда ачам мени аът кырынга олурткаш, ынча дээрин өттүнүп сымырангаш, карандажымны саазын кыры-биле чүгүрткүледим-не. Ол дээрге эң-не баштайгы эмдик шыйыглар-ла болгай. Ындыг болза-даа, Даниярның хевири саазынга томуюп келирге, бүгү-ле чүве уттундурган! Сактырымга-ла, биеэги августуң дүнези саазын кырынга дүжүп, бажын ойтайты каапкан, хөрээ чанагаш ырлап олурар Даниярның ырын ол-ла хевээр дыңнап, ооң эктинде сыртаныпкан Жамийланы көрүп олурган ышкаш кыннып келди. Бо болза мээң эң-не баштай бодумнуң чааскаан тускай чураан чуруум бо: терге бо, олар иелээ бо, терге мурнуу ужунче салыпкан чүгенниң муңгаш-дыны бо-дур, дүне када имиртилеңнээн аъттарның ооргалары бо, а оон ыңай шынаа болгаш ырак сылдыстар.
Долгандыр чүү-даа болуп турарын эскербес кылдыр хандыгып чуруп олурган-дыр мен, кырымда кижи ыыттаарга, миннип келдим:
– Канчап барганың ол, дүлейлей бергениң ол бе?
Жамийла бо тур-ла. Чуруум-даа чажыра кааптар чай чок аңгадап, ыяды берип-тир мен.
– Тергелерни шагда-ла чүдүрүп алгаш, шак чыгыы кыйгыргаш, чадашканывыс бо-дур! Мында чүнү кылып олурарың ол? Бо чүңүл? – деп айтырбышаан, чуруумну ап алды. – Хм! – дээш, Жамийла хорадап, эгиннерин кыстылаш кылды.
Мен-даа алаң кайгай-ла берген мен: Жамийла чурукту үр-ле көрүп туруп-туруп, ооң соонда муңгаргай болгаш суглагар карактары-биле менче көргеш, оожум чугаалады:
– Мооңну меңээ бер, чуржу... мен тураскаал кылдыр чажырып алыйн... – дээш, ама саазынны бир сый туткаш, хойнунче камныг суп алды...
Бис аъттангаш чорупкан бис, а ол хиреде мен ам-даа орталанмаан мен. Ол-ла бүгү чүве дүжүмде-даа болуп турганзыг. Көрген чүүлдеримге дөмей кылдыр чурупкан мен деп бүзүреттинмес. Ындыг болза-даа, сеткилдиң ханызында кайда-ла кенен өөрүшкү хайныгып, харын-даа чоргаарап келген, оортан кайы-кайызындан нарын берге, кайы-кайызындан иттириглиг күзел-бодалдар башты дескиндирип-ле турган. Ам мырыңай карандаш-биле эвес, а будук-биле янзы-бүрү чурулгаларны чуруурун күзей бердим. Бистиң дүрген чоруп орарывысты-даа эскербээн мен. Данияр-ла аъттарын ынчалдыр сывыртап олурганы ол. Жамийла-даа оон чыдып калбаан. Долгандыр көргүлеп, хире-хире, буруузунган чүве дег, бир-ле чүвеге хүлүмзүрүп чораан. Мен база-ла хүлүмзүрүп чордум: Жамийла Данияр-биле биске ажынмас апарган ышкаш чүл, ам ол Даниярдан ырла деп дилээр болза, бөгүн Данияр ырлаар-ла-дыр...
Бертен станцияга мурнунда кээп тургулаанывыстан элээн эрте келдивис, ынчалзажок аъттарывыс ак көвүк. Данияр дүже чоруй-ла, шоодайларын чүктеп, дажыглай берди. Кайнаар далашкан, чүзү канчап барган, ону билири берге. Чаны-биле поездилер эртерге, доктаагаш, оларның соонче элээн үр бодамчалыг шырай-биле үдеп каар. Ынчаарга Жамийла база-ла, «Ында чүү болу берген, ооң угаанында чүү барыл?» деп билип алыр дээн ышкаш, олче көрүп турар.
– Бээр келем, аът дагазы турлу берип-тир, хоора тыртыжып бер – деп Даниярны кыйгырды оң.
Данияр аъттың даванын ийи дөңмээниң аразынга кыскаш, даганы тура тырткаш, хөндүрлүп келирге, Жамийла ооң арнынче көргеш, оожум чугаалады:
– Сен черле канчап барган кижи сен, билбезиң ындыг бе?.. Азы чырык хүн алдында чаңгыс мен бар мен бе?
Данияр ыыт чок өскээр көрнү берген.
– Меңээ ындыг чиик деп бодаар сен бе? – дээш, Жамийла улуг тынган.
Даниярның кирбиктери өрү ужуга бергилээн соонда, Жамийланың арнынче ынакшыл болгаш муңгарал-биле көргеш, меңээ дыңналбас, оожум бир-ле чүве чугаалапкаш, оон бодунуң тергезинче харын-даа чүү-ле чүвээ дыка ханган дүрген кылаштады. Холунда даганы суйбавышаан бар чораан. Мен олче көрүп тура, аайын-на тыппаан мен: Жамийланың сөстери ону чүнүң-биле өөртүп, хандырыпты? Кижи аар улуг тынып тура чугаалаанда, сагыш ханып, өөрүүр чүү боор: «Меңээ ындыг чиик деп бодаар сен бе?» дээн-дир.
Эктинде иштиг шоодай чүктээн дырышкак шинельдиг балыг солдат херим иштинге кирип кээп турда, бис чүъгүвүстү дүжүрүп дооскаш, ээп чоруур дижи берген бис. Оон каш минута бурунгаар станцияга бир поезд келген чүве.
Солдат долгандыр көргүлээш, кыйгырды:
– Көргүрээ аалдарындан мында кым барыл?
– Мен Көргүрээден мен! – деп, кым боор бо деп боданмышаан, харыыладым.
– А сен кымның оглу сен, дуңмам? – дээш, солдат менче углай чоруп олура, Жамийланы көре тыртып кааш, кайгап, өөрүп хүлүмзүрүй-ле берди.
– Керим, бо сен сен бе?! – деп, Жамийла алгыра каапты.
– Ой, Жамийла, дуңма- кым! – дээш, солдат ооң адыжын ийи холдап кээп дуй адыштапты.
Ол келген солдат Жамийланың чурттажы чүвең иргин.
– Кончуг-ла таптыг таварыштывыс аа. Билгензиг-ле бээр ээп келген-дир мен. Мен Садык-биле госпитальга кады чыткаш, оон келдим. Бурган өршээзе, бир-ийи айдан чанып келир – деп өөрүп хөөреди. – Чарлып тура, «Кадайыңга чагаадан бижи, чедирип берейн» дээримге... бо-дур, ма, бүрүн-бүдүн эвеспе – дээш, Керим Жамийлаже үш-булуң саазын сунду.
Жамийла чагааны сегирип алгаш, кыптыга хонуп кээп-тир, ооң соонда арны агарып, Даниярже эскет чок хыйыртай каапты. Оозу, мындаа шаң чанынга турганы дег, тергелер чанында ийи будун хере тепкеш тур- ган – чааскаанзыргай, карактарында хилегдел долган көрүп турган.
Ол орта чүк-чүктен улус долуп кээп, солдаттың төрелдери болгаш таныштары-даа тыптып, оон-моон айтырыглар-даа төктүп-ле келгилээн. А Жамийла чагаа эккеп бергенинге өөрүп четтиргенин-даа илередип четтикелек чорда, Даниярның тергези чаны-биле каңгырап-коңгурап эрткен соонда, хаалгадан барып үнгеш, оңгул-чиңгилге хаккылавышаан, орукче бурт-ла дээн.
– Тенек аарый берген бе, мооң! – дижип, улус ооң соондува хыйланганнар.
Солдатты ол аразында кайнаар-ла бир черже алгаш барганнар, а Жамийла-биле бис ийи херим иштинде ырап бар чыдар доозунче көрүп тур бис.
– Чоруулу, чеңгей – дидим.
– Мени каапкаш, чоруй бар – деп муңгаргай харыылады.
Бо-ла аразында чаңгыс-ла катап шак мынчалдыр башка-башка чандывыс. Кончуг изиг хорлай берген эриннеримни хаарып чорду. Кааң-халыынга тиглени-тиглени бергилээн, өртең апаргыже, изээн черниң хөрзүнү ам кужурланган, буурул апарган чыткан. База-ла ол ышкаш ындыг кужурланчак аксымаар, хоюттунчак кежээки херелде чиндиңнээш, хевири чок хүн шымнып чораан. Шак ол бүлүртүң дээр хаяазының кырында чалбыыш дег кызыл шуурган булутчугаштары чыглып тур.
Аъттар хаайларынга ак кактарны бораштыр шапкылавышаан, изиг хат өйлеп-өйлеп-ле хииледип келгилээр, аъттарның челдерин аткаар өгбеңнеткилээш, дөңнерде бөлүк чашпаннарны барып саглаңнаткылаар.
«Чаары ол чоор бе?» деп бодадым.
Бодумну бодаарымга, кандыг-даа ыжык-чаглак чок, хөлчок-ла дүүрей бердим! Болганчок-ла оожум кылаштажы бериксээр аъттарымны хап-ла олур мен. Ынаар-ла, бир чоогаже, узун даваннарлыг кылчыгыр тогдуктар-даа дүүреп маңнажып эрттилер. Орук кырынче кадып калган калбак бүрүлер-даа үндүр хадып келгилээр, ындыг чашпан бисте чок чүве – ынаар, казах талазындан эккелгилээн боор оң. Хүн ашкан. Долгандыр кижи амытан көңгүс чок. Хүннү бадыр кагаан хову.
Шаңга кээп турумда, биеэк-ле караңгылаан. Ыржым-шыпшың, хат-даа чок. Даниярны кыйгырдым.
– Хемче халаан – деп таңныыл харыылай-дыр. – Дунааргайы кандыг-дыр, улус дөгере чана берди. Шаңга, хат чокта, чүнү кылыр боор ийик! – диди.
Аъттарымны оъткарып кааш, оон хемче баар деп бодап алдым: эл кырында Даниярның олурар ынак черин билир-ле болгай мен.
Кижим күдүйүпкен, бажын дискектеринче доңгайтыпкан, эл баарында мөөрээн сугну дыңнап олур ийин моң. Чанынга барып куспактапкаш, бир-ле эки чүвени чугаалаксаам келди. Ынчалза-даа чүнү чугаалаар мен. Хажыызынга элээн туруп-туруп, ээп келдим-не. А ооң соонда саваң кырынга дээрде кара-кара булуттарже көрүп, үр-ле боданып чыттым: «Амыдырал-чуртталга чүге мындыг билдинмес, нарын болган чүве ирги аар?».
Чингиз АЙТМАТОВ, совет кыргыс чогаалчы, Киргизияның улустуң чогаалчызы.
Чуруктарны архивтен алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...