(Чечен чугаа)
Хелбээ аалдарның эр кижилери хүн ашкалакта чыглып алгаш, панчык октап ойнаары барык-ла чаңчыл болу берген. Чамдыкта мырыңай даң аткыже ойнаптарлар.
Серен ында-хаая чайлыг үезинде сонуургап баар турган. Бир-ле катап аар-саар кежээки ажылдарын шала далаштыг доозупкаш, кирип келген сал-ла, кадайы Чинчиваадан барык-ла чанны аарак дилээн:
– Чинчи, бөгүн кезек аалдар эрлери чыглып, панчык октаар дижип турлар. Оттулар ыяшты, сугну белеткеп киирип калдым. Оларның оюнунга барып киржипкеш келийн аа?
Чинчиваа:
— Ынчал, четкеш кел. Мен база бичии болгаш уругларымны эртежик удудайн. Бо оол эрткен дүне эмиг сүдүнге тотпайн турар боор чүве ирги бе, оттуп хонган, арай уйгузурап тур мен. Ынчангаш эртежик дыштанып чыдыптайн. Эжик дээктевес мен, эмин эрттир саадавас сен аа – дээш, чөпшүлү кончуг чөпшээрежипкен.
Серен оглун эмзирип олурган кадайын хөглүү кончуг чаагынче чыттай каапкаш, амыраанындан серт-бурт үне халаан.
Чинчиваа оглун эмзиргеш, оглундан аңгыда, беш кызын аъшкарып-чемгергеш, удуурунче дөгерни берген.
Элээди чүгүржүп турар кыстары ындазында чаш дуңмазын өттүнүксээри ындыг бе, шаа-биле өгенип, чассып, тоолдан чугаалап бээрин дилеп туруп бергеннер. Чинчиваа ам канчаар, чанынче шуптузун чыттырып алгаш, оожум тоолун ыдып турда, шупту удуй берип-тир.
Оруннарынче уругларын оожум көдүргеш, чыттыргылап кааш, чаа төрүттүнген төлүн хойгаргаш, удуй берген.
Чинчиваа дүн ортузунда чиктии кончуг туткуланган ыттар ээргизинден отту чаштай берген. Тыныжын тыртып алгаш, дыңнааланы берген. Ыттарның аң-араатан көрүп каан дег ээргизи-биле холушкан коңга үнү ышкаш дааш чоокшулап олурган. Элдепсинер чай алындырбайн, дааш-шимээн чоокшулаан дег болган соонда, чушкуузунга чылыг тыныш бо-ла келген.
Чинчивааның куйга-бажы адыңайны берип-тир. Канчаар аайын тыппайн, "кол-ла чүве хая көрнүп, коргуп болбас" деп боданыпкаш, хая көрүнмейн, дарый тарамык удуп чыткан уругларын бодунуң орунунче сыңыштыр шуптузун чыттыргаш, чаш төлүнүң аксынче эмиин суккаш, караан ажытпайн, "Ак сүттүг ие кижи мен, аа сүдүм айыс чыды ажы-төлүмнүң, ал-бодумнуң камгалалы болзун. Аза-бук хупурай берзин!" деп сымыранып, чалбарып чыткан. Ынчап турда, даң хаяазы үнгелекте, демги чылыг тыныш чайгаар оожургап, ырап үнген дег болган. Соон дарый чоок-кавының ыттары катап-ла туткуланып ээрип, коңга даажы ынаар ырап чоруй барган.
Угаан-кут чок корткан Чинчиваа тура халып келгеш, өгнүң чырыын кыпсыпкаш, артыш-шаанагында-ла барган.
Ол ынчап мөгүдеп турда, өөнүң ээзи Серен кырын орта кирип келген. Чүү болганын тын тынмас чугаалап бээрге, Серен улуг-ла бүзүрексевейн чугааланган:
— Харам бастыгып, улаарап турдуң ыйнаан.
Чинчиваа хорадаанындан үнү сирилексеп чугааланган:
— Моон соңгаар орай кежээ оюн дээш үнериңни соксат. Бир-ле хей чүве бисче хондур чагдап чадады дээш ыглапкан.
Серен кадайын оожургаткан:
— Буруулуг болдум, Чинчи. Моон соңгаар орай чааскаандырыңны уругларың чанынга кагбас мен, ажынмайн көр – деп оожуктурган.
Хүннү бадыр өг ажылдары, мал-маган деп хүнзээннер.
Кежээ дүшкен. Кежээки аъш-чемин кылып чип алгаш, ажы-төлүн удудуп алгаш чыдыпканнар.
Дүн ортузунда база-ла дүүнгү дег туткуланган ыттар ээргизинден Чинчиваа, Серен отту хона берген. Шынап-ла, чиктии кончуг дунук коңга даажын дыңнапкаш, Серен аңгадай берип-тир. Чинчиваа дарый тура халааш, дүргени кончуг шупту уругларын чанынче чыып чыттырыпкаш, Серенге чугаалаан:
— Кортпас сен, даңны атсы карааң черле ажытпас сен – дигеш, база-ла чаш төлүнүң аксынче эмиин суккаш, эмзирбишаан, дүүнгү-ле чалбарыын чугааланып хонган. Даң хаяазы үнгелекте, демги чылыг тыныш чиде берип, ыттар ээргизи-биле коңга шимээни ырай берген.
Серен чугаалаар сөс тыппаан дег элдепсине берген олурган. Чинчиваа артыш-шаанаан буруладыр кыпсып, шугулдай аарак чугааланган:
— Бүзүредиң бе? Кижи чугаазы херекке алыксавас. Орай үнмейн көр. Ам бөгүн имир дүжер бетинде, артыш-шаанактан куурартыр кыпсып алгаш, чырык өжүрбейн, одуг олураалы. Чоок-кавыда чалапкы дег хам-лама бар эвес, чүү деп мындыг чиктиг чүве таварып тур бисти. От-көстү ужут, шай-суксунувус дээжизин өргүүлү.
Серен чөпшүлү кончуг одун сала каапкан. Чинчиваа шайын хайындырып, дээжизин өргүп, шаг болдур чалбараан чүвең иргин.
Ынчап-мынчап хүнзээш, имир дүшкелекте, ашак-кадай иштинде арай сестип, ыыды-даа читкен. Чугаалашканы ышкаш артыжын өг долдур куурартыр кыпсып, чытталдыргаш, чырык өжүрбейн, чаңгыс орунга бөлүглежип, чаш төлүнүң аксындан эмиин ужулбайн, уйгу чок чытканнар. Ынчап турда, коңга дагжаан, човууртаан дааш-шимээн эргизинден дыңзыг шимээнниг чоокшулап келгеш, ырай берип-тир. Ыттар ээргизи эдерипкени ол ирги бе, шала ыракта даңны атсы туткуланып хонган.
Ол дүне Чинчиваа биле Серенниң аалын өршээлдиг оюп эрте берген.
Даңгаар эртен хондур удуваан улус чык кылдыр удуй бергеннер.
Аът даваннарының даажындан оттуп келгеннер. Баглаашка аъдын баглап кааш, чөдүре аарак кирип келзе, кожа аалдың эр ээзи кырган болган.
Шырайында бир-ле дүвүрээзин барын эскергеш, Чинчиваа биле Серен отта, пашта-ла барганнар.
Кырган ыыт чок олуруп-олуруп, даңзазын шыйтыладыр сорупкаш, ам-на орталанып келген дег болган соонда, чугааны эгеледи:
— Уругларым авазы дүне шоолуг удувас кижи. Мен даңгаар эртен от сергедип кааш, элээн кум кынны берип-тир мен. Бо кижи ынаар шимээргеп, шай-суксун ижип кылаштап-ла турган кижи. Оттуп келиримге, чүък баарында чөлени берген олурар. Баргаш тыртыптарымга, күжүрнүң мага-боду медээ чок барып дүшкен. Эмчи чалаарывыска, дуза болбады. Эътке хара бергеш, эрте берген болду ышкажыл. Багай медээ дыңнадып чор мен, кожаларым – дигеш, шайын амзапкаш, үне сал-ла, аъттангаш чорупту.
Чүү шаг болганда Чинчиваа ыржымны үреп чугааланган:
— Чүвениң ужуру чиктиг-дир, сен черле аъттангаш, иштии ойда Кара-Хамче чедип барып, каш дүне тавартынган дааш-шимээнни айтырып, сүмеден ап көрем.
— Мен база ону бодап хондум. Кожаның багай медээзин дыңнааш, сести-даа бээр мен. Черле чорткаш келийн – деп, Серен чөпшээрешкен.
Серен Кара-Хамга четкеш, хүн ашпаанда чанып келген.
Чинчиваа ашааның чүү чугаалаарын манагзынмышаан, аъш-чеминде-ле барган.
Серен кадайының чанынга кылаштап келгеш, бодунче чоокшуладыр камныы кончуг кужактааш, бажынче чыттап кааш чугааланган:
— Кара-Хам чүвениң ужурун көргеш, бажын чайгады. "Өршээ-өршээ, кандыг кончуг аас-кежиктиг өг-бүле силер. Багайны оштаан шулбус аалыңарны эргип келген, аа сүттүг херээжен кижи доозазын камгалаан-дыр. Күш четпейн, өскээр кайтыга берип-тир. Өршээзинде, аа сүттүң чыдындан багай чүве чоогуңарже чагдап шыдаваан-дыр" дидир – деп чугаазын дооскан.
Ынчангаш аа сүттүг ава кижиже аза-шулбус безин чагдап шыдавас боор дээрзин Серен, Чинчиваа Кара-Хамдан билгени ол...
/ Энэрэл КИМ.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn