| ПРОЗА |
1922 чылда Тожунуң Сыстыг-Хемге Михаил Клаевич Мендуме төрүттүнген. Ол комсомол, совет-партия органнарынга бүгү назынында ажылдап эрткен. Алыс черле сагыш-сеткили чогаадыкчы хөөннүг болгаш, очерктерни, чечен чугааларны бижип чораан. Ооң чечен чугааларының чыындызы “Тайганың ээзи” деп ат-биле 1965 чылда, “Орус шөлү” деп тоожузу 1984 чылда парлаттынган.
Михаил Мендумениң чогаалдарының онзагай талазы – Тожунуң үндезин чонунуң сөс-домаа, аңчы, ивижи, балыкчы кижилерниң амыдырал-чуртталгазын, ажыл-ижин номчукчуларга сонуурганчыг кылдыр көргүскени. “Тайганың ээзи” номда “Аашкынган” деп чечен чугаадан үзүндүнү номчуңар.
− Шаандан бээр-ле бүдүүлүк араттар Ээшпенге кончуг чүдүүр чораан. Ынчаарга ол аза аңаа хөөрээш, улустуң шуптузун сы мунуп-ла чорду ийнаан. Ээшпен бо чаа ёзуга бир-ле бөрү чораан кулугур.
Бир-ле катап район төвү — бо Чекпелиг* кирип чорааш, көрген солун чимелерим- ни — киномну, эмнелгемни, школамны болгаш черле өске-даа чаа солун чимелерни болаа аал улузунга-ла тоолдап чоруп тур мен. Ол азаның хам кадайы Кудаган дээри ону дыңнап кааш, меңээ ажынып: «Ол чимени чиир мен», «Өлүр хамнап каар мен» суг-суг деп чораан ындыг болду. Мен база харын-даа сестип.
------—
*Доора-Хемниң шаандакы ады.
Бараан Чогдумай дээр эр бар чиме. Ол чимеңге база ынчаар кыжанып чораан болду. Бараан Чогдумай дээрге чүден-даа кортпас, эрес-дидим деп чимези чоор-даа чок, аныяк эр чораан. Бис ынчан кады олурган болган бис. Бир-ле кежээ олурарывыска, Дөңгүмей дээр кадай бо кирип келди. Бир-ле чимеден корткан хептиг, арны куу тос дег болду.
− Бо канчап бардың?! Чүү болу берди? — деп база коргуксап айтырдым.
− Өршээзин, бак-ла чиме ыңай турзун, оран-таңдым... Чогдумай кайдал? — дидир. Оон-на чугаалаза — тоол, тоол... тоол чиме ыңар: «Ээшпен кадайы Кудаган хам кара дериин кедипкен» деп мындыг.
Аалдың болгаш чоок-кавының улузу хамга чыглып келген чиме-дир. Хам кадай олар-биле таакпылажып олура, мынча дээн иргин:
— Пох хайт, силерлерни-даа чүү дээр... Оран-делегей, ыдык-чаяан килеңнеп турар-дыр. Бо-ла Мырлаа, Чогдумай сугларның хооруп* чоруур чимезинге ээрен-ыдык хорадап турар тур. Бо чурттан көшпес болза талаар... Ыракта Хемчик чуртунда Мөлгүм-Маңгыс ** деп чиме тывылган. Ол келир болза, силерниң ийи-чаңгыс ивилериңерни-даа хавырып алгаш, албан малы кылып алыр, эрлерниң кадайларын-даа хунаап алы бергеш, паштанчы кылып алыр чиме тур. Оран-делегейни, ээрен-ыдыкты ажындырарга, ынчап баар тур, көрдүңер бе. Эмчи-домчу, шушкуула-башкыыла*** , бижик-ном деп алган боларны-даа... Ам бо эмчи деп чимеңер — каргыш-чатка тур. Кижини эмнээрде безин, учазының соңгу эъдинче сүвүр демир киир шанчывыдар... Биеэ ол шушкуула деп чимеңер, силер ону билбес-тир силер, таңгыт бижикти
----—
* Мегелеп.
** Колхозту ынча деп турар.
*** Школа — башкы.
өөредирде дег, уругларның ооргазынче кулузун кадап туруп өөредир чиме. Ындыг ном билир болурга, оран-делегей килеңнээр, олча-омак чок болур чиме... Тенивейн-не көрүңер. Онун биеэ Өдүген чурттуг Шыякпан деп чиме ол шушкууладан дургуннай берди... Черле бо Мырлаа, Чогдумай кулугурларны чиир мен... Ол Хемчиктен кел чыдар Мөлгүм-Маңгысты сывырар кижи мен... — суг-суг дигилээш, хам-даа дериг-дүңгүр, ээрен манчаан чазап, дүңгүрүн кургадып эгелей берген болган. А ооң ашаа Ээшпен кадайының ол чечен, мегечи чугаазын дыңнап олура, амырааш, холун үстели берген кара дискээнге шылырады чодуп, иштинде «охай-ла, кадай, охай-ла кадай, ол боор кулугурларны көрем» деп бир-ле чылбыңайнып олурган.
Биеэ Дөңгүмей деп кадай ону дыңнай чоолу*, Ээшпенниң өөнден үне халааш, угаан-кут чок, бир артчыгашты ажыр кылаштааш, биске аалга кээп чугаалааны ол. «Боданыңар, оолдарым, багай чиме болурун кижи билип болбас. Бак аастыг чиме... Оо, оран-таңдым өршээзин!» — деп, кадай-даа чалбаргылаан, тейлегилээн хөлчок ол-у-ур.
Өгде олурган кырган, аныяк кижилер ыыт чок, чамдыктары ханы бодаттынган, таакпылаан, бир чамдыктары коргуп-иргип, аңгадаан, чүък баарында тырлы берген олурганнар.
Чогдумай дезер эвес:
− Бараалы дидир азаң. Чиир болза чизин, ол чиир бе, мен чиир бе. Көөр-ле ийнаан — деп, арбан даргазы Бараан Банчыкты алаң кыла берди.
Банчык дарга караан хөөрертир көрүпкен, базаак** аңгадай берген, менче көре-дир.
----—
* Сал-ла
**База
менче көре-дир.
− Барза-даа чүл, «чарлыын-на» дыңнаай бис хаа- ла — деп кагдым.
Арбан даргазы олургаш:
− Ынчап-ла өлбезем боду, мен болган болза, арбан даргазы тур мен. Мен-даа, силер-даа, болган болза, багай-даа болган болза, бижиктиг тур бис. Мындыг болбаазын улус бо чаа шагда болган болза, хам хамнаан черге олуруптар болза... ээ, хоржок — дээн.
Имир дүжүп караңгылаан. Элээн дыңзыг хат хадаан соонда, хөмнүк-бораан база чаап келген. Арбан даргазы, Чогдумай, база бир оол, дөрттээлээн чарыларывыс мунгулааш чоруп кагдывыс.
Чогдумай чорааш, мынча дидир азаң:
− Мынчаар-дыр, дарга, Кудаган хамнап дооскаш, сериириниң мурнуу чарыында ойта дүжүп, барып ужар дей бээр. Ынчаарда ону бир кижи ооргазындан туткаш, доктаадып алыр чиме болгай. Ынчаар орта бис бо Хөйүк-биле тудар эвес биспе...
− Канчаптар силер онуун? — деп, арбан даргазы айтыра-дыр.
− Барып ужуп чорда, дозуп чоруй, сала кааптар бис.
− Ээ, хай, оолдар, ол-даа хей болдурам, ында олурган улус силерниң кырыңарга келир, багай чиме болур, соксаңар — деп оолдарны хоруп кагдым.
Арт кырындан дыңнаалаарывыска, азаңның дүңгүрү «туң-таң, туң-таң...» кылдыр эдип, боду ыяңгылыг алганган, шала-була дыңналы-дыр ийик.
Өг даштынга кезек дыңнаалап турарывыска:
...Албыс-буктуг Азас хемни
Арта халааш,
кеже бээр мен.
Ааспырак оолчуктарны
Аалындан алы бээр мен...
суг-суг деп азаң карганы-дыр.
Бис дуюкаа өггүдү* кире бергеш, олуру бис. Хам-даа карганган, коңгурааларын шаңгырадыр халыгылаан, чайгангылаан, ойта дүшкүлээн — кончуг-ла тур.
− Оо, өршээзин, кайын ындыг боор, бак-ла чиме чайлап чорзун! — дээш, бир кижи таакпы кыпсып сунуп олуру.
− Эктин суйбаңар, отче барып дүжер ийне, дозуңар — деп, бирээ кижи база түүрээн, дап берип олур.
Бир кадай олура:
− Оо, өршээзин, авыразын, уругларым, хамның чимези… чимези даадым... морзуу дээрим ол ийин, морзуу шимчей берди... Ээрен-ыдыкты та кым хорададыпкан ыйнаан хала. Бак-ла чиме ыңай турзун! — деп хөлзеп үнген.
Өг иштинде олурган улус ижик бажында халып-шурап турган морзук кежи көрүп кааш, тейлеп, чалбарып, аразында сымыранчып — шииңейнип, шенектежип, бүдүү чугаалажып хөлчок-ла бардылар. Олар бисти-даа тоовады. Ижик** бажында биеэги-ле морзукту-ла көөр ындыг. Бис база-ла ынаар көрүп олур бис. Шынап-ла, хам кактанып, чайганырга-ла, амдыы морзук халыгылап, кудуруу содуңайнып турар мындыг-ла болду. Хам бар шаа-биле-ле алгырып-алгырып, алганып, дүңгүр-дериин шыгжырадыр силгинип, эктин чайгылааш:
Кара черниң хөрзүнү
Кара майыым ажып келди.
----—
* Өгдүве
** Эжик
Кара морзуум, хөчү-хөчү
Хайырлаңар, авыраңар...
дигилеп-дигилеп силгиленирге, биеэ морзук салбаңайндыр халып каап турар-ла ындыг. Бир көрүп олурарымга, хамның ийи буду, шынап-ла, кажыкка чедир черже кире берген болду. Ону-ла кайгап-харап, бүдүү эжимге сымырандым. Кижиң базаак кайгай берген олур.
Ынчаар-ла олура хондувус. Даң адар чоокта хам ам-на серип эгеледи. Пох, мээң уйгум келири-ле бужарам. Хамны тудуп, сүт чажып, артыжап, дериин уштуп, хепкерип олуртуп алгаш, эктин, арнын суйбап — чөгел төдүп-ле тур оо. Ооң соонда хам эзеп, белиңнегилеп, элдеп-эзин чиме чугаалап, бир-ле дембээрээн кижи ышкаш, сээдеңнеп, далгактап* олуруп-олуруп, ам-на улус-биле таакпылажып эгеледи.
Коргуп-сүрээдеп, ылым-чылым олурган улус ам-на улуг тынып, оон-моон ыыттажып, чөдүргүлеп, даңза-хавын дилежип, шырай кирип эгелээн.
Бир-ле кадай даңзазын хамче сунуп олура:
− Хам таа каяа четкеш келди ийнаан, дыка-ла болчук, бодуңар харын аарываан боор таа? — деп айтырды.
Хам база бир эзеп, арнын чода туткаш:
− Ыраккы Хемчик чурту четтим... Бисче кел чораан Мөлгүм-Маңгысты арай деп чайлаттым...
− Оо, ындыг турган чүл аан, ындыг-ла болзунам.
− Оран-делегей килеңнеп турар-дыр. Опчок-тенек чимелер ону ажындырып турар... Олча-омак-даа чаяан болбас деп барган.
----—
* Аамайлап
Ол аразында эжик аксында олурган Чогдумай бо тура халып келген. Улус-даа, хам-даа кайгай берген — орта-ла эвес ам!
− Бо чоону бердиң, оол, хамның чарлык-соодун дыңнаар болгай — деп, бир ашак оолду олурту тыртып олур.
Арбан даргазы олургаш:
− Хамның чарлыын-даа дыңнап, тодуп мага ханган болгай бис. Ам, болган болза, бистиң арбанның хүндүлүг хамаатылары мында он беш ажыг кижи олур силер. Арбанның хүндүлүг бо Чогдумай, болган болза, хамынга авыралдаар дээн кижи болган, харын ону дыңнаңар эштер — дээрге, улус ам кээп оожургаан. Бараан Чогду иви кежи тонунуң эдээниң бир талазын шала көдүре тудупкан, дөрже халып эрте бергеш, улусту эргилдир көргеш, биеэ ол хамның хамнаар черинде хамнаар дээнзиг туруп алган чугаалап үндү:
− Меңээ бүзүрээр силер бе? Мен базаак хамнап берейн. Дүү ол морзук кежинче көрүп олуруңар — дээш, шурагылаан. Улус көрнү бээрге, биеэ морзук база-ла халыгылап каап, содуңнай берди. Оо, улус дээрге чир-шоң каттыржып үндү-ү-ү...
− Бо-дур көрүңер, чон — дээш, хамның чаа хамнап турган черинче доңгайгаш, хамның базып турган черинден борбак, ирий берген чиңгистерни ушта тырткылап эккелгеш, биске көргүскеш:
− Че, бо-дур, көрүп тур силер, бо болза, чүү деп бодаар силер. Мону хам оя базып кагбаан ийна, хамнаарының мурнунда боду казып белеткеп алган чери-дир. Дүү ол ижик бажында морзук кежин сиир каткаш, баглап кааны ол. Моон баскылаарга, ол морзук кежи шимчей бээр. Ол хире авыяастап турар тур. Меге дизеңер көрүңер — дээш, ол сиирин тырткылаан — морзуу база-ла шимчеп үнген. Улус база катап каттыржып үндү-ү-ү...
Ол орта бир-ле ашак олура:
− Өршээзин-авыразын, хайыраган, канчап ындыг боор бо — деп тейлегилээн.
Хам ыыт чок олуруп-олуруп:
− Ынчап-ла тур харын, сени мен канчаар эвес мен — деп кыжанып чорда, Чогдумай эжик аксынче халааш — Меге дизеңер бо — дээш, хамның ижик бажында азып алган морзуун аңдара тудуп- кан — морзуктуң өеэнде каткан сиирниң ужун быжыглай даарап каан болган. Ол узун сиирни морзуктан өгнүң дашты-биле шөйүп чоруткаш, ооң ужун өгнүң дөрүнден киирип келген. Ынчаарга ооң төнген ужу хамның базып турган чериниң чанында чыткан болган. Чогдумай ону тырткылаарга, биеэ морзук база-ла далбаңайны берген. Хам өгнүң караңгы дөрүнге бодунуң хөлегезин тавартыр сиирни шөйүп алгаш, ону ээрен, коңгураазынга баглап алгаш, ынчаар хамнап турган аза болган.
− Мооң «ыраккы Хемчик чурту четтим, Мөлгүм-Маңгысты сывыртап чордум» деп чимези база меге. Мөлгүм-Маңгыс деп чиме чок. Бөлгүм-колхуус деп чиме бар. Ол — каттыжып алгаш аңнаар, балыктаар, мал азыраар бөлгүм тур. Школа, эмнелге дугайында бо хамның чугаалап чоруур чимези база меге. Боттарыңар көре бээр силер — деп кааш, Чогдумай улусту эргилдир харап тур.
Өг ишти бир-ле шипшиң. Чүгле чалар оттуң чаштанчылары дызыраар, даңзалар шоюлаар. Хам-даа, улус-даа ыыт чок. Сактырга, удур-дедир келген ийи эдерлер-ле деңер даан. Кижилер белен-не шынзыкпайн, ыыт чок олурган. Мен-даа кайгай берген мен. Бир-ле тоолам. Ынчанмыыйн аан — улус аңаа үе-дүптен бээр тейлеп, чүдүп келген болган. Ам ооң мегези көстү берген.
А ол аразында бай Ээшпен хорадаанынга сиргайнып, бирде кадайынче, бирде улусче, бирде улуг кара сугже көрүп, өжээн негээр аайын тыппайн боданып олурган.
«Ыяткан кижи ыдын өлүрер» дээн чүве дег, хам хейде-ле ашаан кончуп:
− Чүге хөлүе берген олурар кижи сен. Дүңгүрүм база эккел. Бо чимени шак маңаа чип каар мен — дээш, дериг-дүңгүрүн катап кеттинип эгелээн.
Чогдумай тура:
− Сен чиир бе, мен чиир бе, харын көрүшкей-ле бис — дей тырткаш, Чогдумай, та кайнаар, чиде халый берген. Хам-даа катап артыжанып, чаа-ла эзеп, дүңгүрүн ийи-бир түккүледип чорда, ижик аксындан боо уну көстү хона берди. Улус-даа шак.
− Че, хам, сен мени баштай чи, ооң соонда сени мен чиир мен — дизе-ле, Чогдумайың бо шыгаай берген тур. Хамык амытан алгыржыпкан.
Мен база аңгадай берген олур мен.
− Че, чи, хам, чи! Шынап хам болзаң, шының көргүс! Мени чипсең — шының ол!
Ыыт чок.
− Меге хам болзаң, мени чип шыдавас сен. Чивес болзаң, сени мен чидим-не, че!
− Оо, өршээ, авыра, ог- лум! — дээн дег болза-да, дүңгүр дөөк, орба дөөк барып дүштү. Хам үгү ышкаш салбараш олура дүшкеш, тейлеп, чаннып, чашпып үндү-ү-ү...
− Амы-тыным өршээ. Чип, кайын чип шыдаар мен. Арбан, сумум, өршээңер...
Михаил МЕНДУМЕ
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...