Тайгалардан талыгырда Кызыл хоорайның чоогунда Кундустуг аржаанның девискээринде кыс адыг оолдары-биле чедип келген дугайында видеочүүл социал четкилерге көстүп келген. Адыг оолдары Улуг-Хемни эштип кешкеш, солагай талакы дачаларга келгеш, чем дилеп чоруп турарының дугайында видеочүүл база соцчеткилерге көзүлген. Оларның иези кижилерже халдай бербезин дээш, ону боолап каапкан чадавас деп, кижилер аразында бижижип турганнар.
Каа-Хем кожууннуң Ильинка суурда бажыңның хериминиң иштинче сентябрь 13–14 хүннер дүнезинде улуг адыг киргеш, машинаны үрегдээш, бажыңның эжиин чаза соп эгелээрге, адыгны адып өлүрген дугайында видеочүүл тайгалардан баткан адыгларның кижилерге чүү хире айыылдыының бадыткалы болган. Адыгга таварышканда, боттарын канчаар алдыннарының аргаларын, чурттакчылыг черлерге адыг көстүп кээр болза, кандыг хемчеглер алырын республиканың күрүнениң аңныыр хайгааралының ажылдакчылары чурттакчы чонга массалыг информация чепсектери дамчыштыр тайылбырлап турар.
Чүгле Тывада эвес, Россияның өске девискээрлеринде база адыглар тайгалардан бадып, чурттакчылыг черлерниң девискээринче кирип турар. Ооң чылдагааннары чүдел? Агаар-бойдус болгаш черлик дириг амытаннар камгалалының ажылдакчыларының тайылбырлап турары-биле алырга, ооң чылдагааннарының бирээзи агаар-бойдустуң дыка кургаг кааңдаашкынының уржуунда кат-чимистиң болгаш тооруктуң эвээш үнгени. Кааңдаашкынның чылдагааннарының болгаш уржуктарының шинчилелдеринден алырга, кончуг кааңдаашкынныг үелерде безин тайгаларга тооруктуң болгаш кат-чимистиң дүжүдү эвээш-даа болза, адыгларның чеминге четчип, кижилер чурттап турар девискээрлерже оларның тигии-биле үнеринге чедирбейн, ындыг таварылгалар ында-хаая болуп тургулаан.
Агаар-бойдустуң курлавырларын кижилерниң шиңгээдип алыры сөөлгү үеде дүргедеп, черлик амытаннарның девискээрлеринче улам-на ханылап кирип, оларның чем курлавырларының девискээрин кызырып турар. Бир эвес адыгны алыр болза, ол колдуунда кат-чимис, тоорук чиир черлик амытан. Кижилерниң каттаары, тооруктаары көвүдээни-биле адыгларның чем курлавырлары эвээжеп келгенин черлик амытаннарның амыдыралының шинчилелдери көргүскен. Кат, тоорук, черле ынчаш тайгадан чыып, өртекке чедирип аптар хире артыш, эм оъттар, чойган карты дээш бойдустуң өске-даа байлаа эң ылаңгыя көдээниң чурттакчыларынга акша-төгерик ажылдап алырының бир аргазы апарган. Кат, тоорук чыыры сөөлгү үеде Тывада база дыка көвүдээн. Чогум черле чеже кат, тоорукту тус черниң чурттакчылары чыып ап турарының дугайында чиге сан-чурагайлар чок. Чүге дээрге чыып алган кат, тооруун кижилер рыноктарга азы ону хереглээннерге аппарып садып турар. Ындыг-даа болза чижек сан-чурагайлар бар. Чижээлээрге, 2020 чылда республиканың чурттакчылары ниитизи-биле 604 тонна ажыг катты, пөш тооруун чыгган. Ооң 40 хуузун боттары аъш-чемге ажыглаан, 60 хуузун акша-төгерикке чедирип алган.
Катты, тоорукту чыырының хоралыг аргаларын кижилер ажыглап турар. Пөштерни ыяш моңнар-биле соп, оларның чөвүрээзин үреп, будуктарын сып каанындан пөштер кургаарынга чедирип, каттарны демир шүүрлер-биле чыып, оларның сыптарын сывыра соп турары база кургаарын болдуруп турар. Бо уржуктарның хараазында тайгаларда каттарның, пөштерниң дүжүткүрү эвээжеп, харын-даа мырыңай кургап каан боор. Бо чүүл база адыгларның чем курлавырын эвээжедип турар.
Катчыларның, тоорукчуларның болгаш аңчыларның оваарымча чогу-биле тайгаларга өрттерниң хып үнгенинге олар буруулуг болган таварылгалары бар. 2016 чылда Шеми суурнуң чурттакчызы К. Моңгуш дээрзи одаглангаш, оваарымча чок болган уржуунда үнелиг ыяштар пөш, хады, чойган бар тайгага улуг өрттү кыпсып үндүрген. Тайганың 390 га девискээринге улуг өрттү 7-8 хонук дургузунда арай деп-ле өжүрген. Эрткен 2025 чылдың март– октябрь айларда Тываның девискээринге 179 санныг өрт хыпкан, ооң ниити девискээри 18 485, 46 гектар болган. Бо хире улуг девискээр адыгларның база чем курлавырының девискээри боору чугаажок. 2026 чылдың чазын Тожуда Ий суурнуң чурттакчызы база Хаван-Аалы деп черге улуг өрттүң хып үнгенинге буруулуг болган. Өрттер база кат, тооруктуң эвээш үнгенинге база салдарлыг болганы чугаажок. Ооң кадында бо чылын катты кижилер бышпаанда-ла чыып каапкан, рыноктарга садып турган каттың чемижиниң улуг эвези аңаа бадыткал.
Кижилер кат-чимисти, тоорукту чылдың-на өйлээшкин, хемчээл чок чыып турары кат-тоорук чемиштиг адыгларның чем курлавырын эвээжеткен. Тайга-таскылдан элээн ыракта, черлик дириг амытаннар чоокшулаар хире эвес дааш-шимээнниг Кызыл хоорай девискээринче безин адыгларның чем дилеп кирип кээп турар апарганында кижилерниң буруузу база бар.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту соцчеткиден хоолгалаан.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn