Наадым уткуштур онзагай бойдус чурумалдыг Тожу кожууннуң иви ажыл-агыйларында байдалды сонуургап, Азас сумузунуң чагырга даргазы Надежда Дугур-биле чугаалаштывыс. Тожу ивижилери колдуунда-ла Адыр-Кежиг суурдан бооп турар. Оларның ажыл-агыйы Серлиг болгаш Өдүген деп ийи улуг тайгазында хайныгып турар.
Биче-буурай чоннарга хамааржыр тожулар чүгле иви ажыл-агыйы-биле кызыгаарланмайн, мыйыстыг бода болгаш чылгы малды база тудуп чоруур. Ындыг-даа болза тус черниң бойдузунга тааржыр иви малын чидирбейн, оларның баш санын өстүрүп алыр дээш амыдырап чоруур ивижилер – онза кичээнгейде.
Өдүген талазында Хеймер-оол Хамзыл биле Наталья Бараанның, Серлиг талазында Андрей Бараан биле Сайзана Колдуң ивижи өг-бүлелери бедик көргүзүглерлиг малчыннарга хамааржыр. Ивижилер колдуунда-ла ызыгуур салгаан болур деп чагырга даргазы тайылбырлады. Бөгүнгү малчыннарның ада-иези, кырган-ава, кырган-ачалары база ивижилер чораан. Иви малын малдап, тайганың тайгазынче ай-айы-биле чоруп каар соруктуг кижилерниң уруг-дарыы база-ла өг-бүлезиниң кылып чоруур ажыл-агыйынга херек, аңаа тааржыр эртем-билигни чедип ап, төрээн Тожузунче чанып кээп, мал эмчизи, зоотехник кылдыр ажылдап чоруур.
Ивижилер чылда чаңгыс катап төрүүр мындыларынга субсидия акшаны ап турар. Малын малдавышаан, аңнап-меңнеп, балыктап, кат-чимизин, эм оъттарын чыып, оларын акшага чедирип ап амыдырап чоруур. Талыгыр тайгада ивижилер коданынче машина болганы чедип шыдавас. Ынчангаш ивижилерниң чаңгыс борбак идегелдиг хөлгези – харга чоруур «Буран». Оларын 10-20 чыл дургузунда септеп-селип, артык кезектер садып эдилеп чоруурлар. Хар ага бергенде, чарыларын мунар. Аъш-чем, идик-хеп, амыдыраарынга эргежок чугула херекселдерни аалынга чедирип алырда, дыка хөй чарыгдалдарны үндүрүп чоруурлар. «Буранга» чүгле чаңгыс талазынче 250 литр кывар-чаар материал херек. «Чедишпес-тир», «чок-тур», «эккелиңер» деп чарбыттынып олурбас, боттары-ла шырбайып амыдырап чоруур ивижилерниң амыдырал-чуртталгазынга «Лунсин», «Ак-Суг» бүдүрүлгелери деткикчилер бооп, акша салыышкынын кылып турар.
Ховар иви малды азырап чорууру дээш акша-шалың албайн турар. Ынчалза-даа социал пенсиязы бар. Россияның Кыдыкы Соңгу чүгүнге хамааржыр Тожу кожуунда биче-буурай чоннуң ивижилерин шалыңныг болур кылдыр чогуур ажылды тус чер чагыргазы Тываның Чазаа-биле шиитпирлээрин оралдажып, ажылды чорудуп турар. Бөгүн дораан эвес-даа болза, соң даарта черле бүде бээринге идегели улуг.
Ийи чыл болгаш-ла чаңгыс катап болур фестивалынга база Тожу ивижилери идепкейлиг киржип, аалчыларга боттарының онзагай ажыл-амыдыралын таныштырып турар. Оларга улуг хар-даа, үзүк чок чаъс-даа, шыргай эзим-даа, дүмбей тайга-даа коргунчуг эвес. Өске улус ышкаш аянныг дериттинген курорт-санаторийлер-даа кезивес. Боттарының-на ивизиниң соондан көжүп-дүжүп чоруур чурт-хонаштарында бойдустан бүткен аржаан сугларынга эмненип, кадыын быжыглап ап чоруурлар.
Иви малының оъттаар девискээриниң аайы-биле тайгалар кезип чорда, ССРЭ биле Моолдуң аразынга кызыгаар турупканын төөгүден билир бис. Шак ол үеден тура кызыгаарның ынды-бетинге ийи тарай ийи аңгы күрүнениң хамаатылары апарган акышкылар, угбашкылар амгы үеде тыпчып, эдержип, харылзааны туда берген. Ол дугайында солунга медээлер үнүп турганын сагындырары артык эвес: Тывада ивижи, Моолда цаатан деп мергежилдиң эрес-кежээ тывалары дужуп келгеш, амы-хууда чуртталгазын, иви малын канчаар азырап чоруурун хөөрежирге, үш-даа хүн эвээш болганын бир аалчы чугаалаан чүве. Ынчангаш чылдың-на оода бир катап ужуражып чоруурун сүмелешкен.
Наадым-биле, Тожу черниң туруштуг ивижилери – бурунгу малчын амыдыралдың чаагай чаңчылдарының кадагалакчылары!
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту чагырга даргазы Надежда Дугурдан алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23