Тоол (кыскалаткан хевири)
Биеэ шагда бир хаан чоруп-тур эвеспе. Ол хаан чырык чер кырынга мерген угааны-биле алдаржаан чүвең иргин. Шупту чүвени билир, сактырга-ла, эң-не чажыт чүвелерниң дугайында медээни дооразында бир кижи агаар-биле дамчыдыпкан ышкаш боор – шак ындыг хаан-дыр эвеспе. Оон аңгыда бир элдептиг чаңныг хаан бооп-тур: хүннүң-не дүъштеки чем соонда, хамык улус тарап чоруй баарга, стол кырын арыглап кааптарга, идегелдиг чалчазы база бир таваска эккээр. Ынчаарга ол тавасканы кырындан шып каан болур, ында кандыг чем бар дээрзин чалчазы безин билбес. Ол дугайын чаңгыс-даа кижи билбес, чүге дээрге хаан чүгле дың кара чааскаан арткаш, ону чип эгелээр чүве-дир.
Ындыг янзылыг үр-ле үе эрткен-дир эвеспе. Бир катап чалча сонуургааштың, туттунуп чадап кааш, тавасканы бодунуң ѳрээлинче аппарган. Эжиин ылаптап хаггаш, тавасканың шывыын ажыдыптарга, ында ак чылан чыткан иргин. Ону кѳрүпкеш, база-ла туттунуп шыдавайн, дайнам хирени кескеш, аксынче сувуткан. Демги эътке дылын дээртиптери билек, соңга талазындан аянныг чараш үннер дыңналып келген. Чоокшулап чеде бергеш, дыңнаалаарга, бора-хѳкпештер чугаалашкан, хүндүс шѳлге, арыгга кѳргенин хѳѳрээн турганнар – чылан эъди ону куштар домаан билир болдурупкан-дыр эвеспе!
Ол хүн хаанның уруунуң эң-не чараш билзээ читкен, каразыг демги ол кайнаар-даа кирер эргелиг идегелдиг чалчага барып четкен иргин. Хаан чалчаны кыйгыртып алгаш, ажынып-хорадап: «Даарта эртенге чедир буруулуг кижини адавас болзуңза, сени оор деп санааш, шииткелге хүлээдир мен!» – деп кыжанган. Ынчаарга-даа чүве болбаан, чалча буруу чок мен дээш турупкан, ам канчаар, шииткел онаар деп шиитпирлээш, үндүрүпкен. Чалча дашкаар корткан, девидээн үнүп келгеш, айыылдан канчап адырлып алырының аргазын бодап эгелээн. Бар чыдарга, кара суг унунда кожаланчыпкан ѳдүректер дыштанып олурган. Ѳдүректер хаайлары-биле чалгыннарын аштап, аразында чугаалашкан турган. Чалча тура дүшкеш, дыңнаалай берген. Ѳдүректерниң чугаазы-ла бѳгүн эртен кым каяа эжингени, кандыг чемиш тыпканы мындыг бооп-тур. Оон бирээзи дүвүрээни кончуг:
– Мээң хырным бергедеп аартаан, хаанның даңгыназының соңгазының баарында чыткан билзекти далаш кадында сыырыпкан болгай мен – деп чугаалаан.
Чалча ол ѳдүректи сегирип алгаш, чем кылыр черге эккелгеш, паштанчыга:
– Бо ѳдүректи меңээ соп бер, семизин кѳр даан – дээн.
– Шынап-ла, тулдур семирээн амытан-дыр, пашка кирерин шагда манаан боор бо – деп, паштанчы, ѳдүректи холга деңзилей туткулааш, чугаалаан.
Паштанчы ѳдүректиң мойнун одура каккаш, иштин аштай бээрге, хырнында хаанның даңгыназының билзээ бо чораан. Ынчангаш чалча хаанга бодунуң кем чогун белен бадыткап шыдаар аргалыг апарган. Хаан бодунуң тѳлеп чогун чажырыксааш, чалчазынга бодундан бир чүве айтырып алырын чѳпшээревишаан, аңаа күзээн-не эң хүндүлүг албан-дужаалды бээрин аазаан.
Чалча чүнү-даа алыксаваан, оран-чурт кезип, чүве кѳѳрүн бодааш, чүгле аът биле орукка хереглээр акша айтырган. Дилээн хандырып бээрге, кижиң чер кезип аъттаныпкан-дыр эвеспе.
Ол-ла баш углаан черже аъттыг чортуп, чер кезип чорааш, орук ара бергеге таварышкан балыктарга, кымыскаяктарга, кускун оолдарынга дузазын кадып, амы-тынын камгалаан. Дыка үр чоруп келгеш, хоорайга чедип келирге, хаанның уруун кадайланыр күзелдиг улус аразында мөөрей чарлаан болган. Чалча аңаа киржип чеде бээрге, даңгына кыс бөдүүн оол деп билип кааш, болдунмас даалгаларже айбылаан. Далайже шывадапкан билзек уштур, сиген аразынче чажыпкан он шоодай чиңге-тараа чыыр, амы-тын ыяжындан алдын яблоко эккээр деп үш даалганы орук ара камгалап кааны балыктарының, кымыскаяктарының, куш оолдарының ачызында күүседипкен. Оол үш дугаар даалганың алдын яблокозун даңгынага эккеп берген.
Даңгына яблокону ийи чара кескеш, оол-биле үлежип чипкен. Ынчаар орта, ооң чүрээ оолга ынак апарган. Чалча оол биле хаанның уруу чѳнүп кырыгыжеге чедир аас-кежиктиг чурттаан-даа чүвең иргин.
ГРИММ халышкылар.
Алган дөзү: Гримм халышкылар «Ак чылан»// ТывНҮЧ, 2019 чыл.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...