Амгы Ак-Туруг сумузунга хамааржыр Ак-Хемниң Белдир-Шык деп черге (чамдык төөгү медээлери ёзугаар алырга, Соңгу-Адыр-Бажынга сарыг шажын хүрээзи турган.
Ол хүрээниң ламалары “бурганнап” чоруп туруп берген. Улуг ламалар шо-төлге салып, судур ажып көөрге, хүрээни бо черден чайлады тудары кедилиг деп дүшкен (эртемденнерниң санап турары-биле алырга, хүрээни ол черден көжүрген чылдагааны каш чылдар дургузунда күштүг кааңдаашкын дүшкеш, хүрээ турган черге хемниң суу соолганы). Им-демдек чок ак аскырныӊ соонга ыяш баглааш, Ак-Хемниӊ Белдир-Шык деп черден салыптарга, ол аскыр Оваалыг-Арт уунче дывылап халааш, арттың амгы Ак-Туруг талазынче ашкаш, Кучункур-Арт ховузун куду довурак-доозунун буруладыр, чүге-даа алдырар-туттурар хире эвес дывылап баткан. Кучункур-Арт ховузунуӊ алдыы талазында Хараар-Тейни эрте халааш, дөң баарында шыкта кара-суг бажынга барып доктааган. Соондан сүрген улус чедип кээрге, аскырныӊ аксындан ак көвүк төктү берген, сириӊейнип турган. Кара-суг бажындан агып үнген соок суг-биле ак аскырны суггаргаш, улуг ламалар: «Ам маңаа хүрээ тудар” – дээш, ол черни ыдыктап дагаан-даа.
Амгы Ак-Туруг девискээринге турган Суг-Бажы хүрээни тутканының төөгүзү ындыг. А хүрээни туткан үези 1811 чыл. Бо болуушкун Тывага сарыг шажын дугайында материалдарда демдеглеттинген. Ол чылды Ак-Туруг суурнуң үндезилеттинген чылы деп санап болур.
Суг-Бажы хүрээзин дөң баарында шыкта кара-сугдан элээн ырадыр, кедээрледир, ырак эвесте даг баарынга туткан. Кара-сугну хирлендирбес, бокталдырбас дээш, ынчанган боор. Сарыг шажынның суртаалы ёзугаар кижилер агаар-бойдуска хумагалыг болур ужурлуг болгай. Баштай туткан бажыңнар: хүрээ, хуурактар чурттаар казанактар. Хүрээни Суг-Бажы хүрээзи деп чон адай берген. Бо хүрээниң баштайгы ламаларының бирээзи Төвүттүң хүрээлеринге 20 чыл дургузунда өөренген Чаа-Хөлден Моңгуш Алдын-Херел Кандан оглу деп медээлер бар. Ол хүрээ Ак-Хем, Кызыл-Даг, Суг-Бажы (амгы Ак-Туруг) чонунуӊ чүдүүр, тейлээр чери апарган. Тус черниң чурттакчыларының ажы-төлү бичии оолдарны хуурактар (өөреникчилер) кылдыр хүлээп ап, сарыг шажын суртаалынга, моол үжүк-бижикке өөредип турган. Хүрээге ном номчуй бергенде, бүрээ-бүшкүүрнүӊ, коӊга-дамбыраның, шаӊ-кеӊгиргениӊ даажы кайы ыракка дыӊналы бээр.
Суг-Бажы хүрээден шыырак сарыг шажын эртем-билиглиг ламалар үнгүлээн. Монгуш Киндикей оглу Суг-Бажы хүрээге хуурактап өөренгеш, ооң соонда Моолдуң, Төвүтке өөредилгезин уламчылааш, сарыг шажынның кумзат сагылын четтирген. Чон аразынга ооң ады Даргат-Кумзат. Бо ламаның чаъс чагдырар хуулгаазын күжүнүң дугайында Ак-Туругнуң чурттакчылары харылзаачы Ыдамчап Даспай-оол, башкы Саңгаажап Седип чугаалап турган дугайында чүүлдер солун-сеткүүлдерде бар.
Суг-Бажы хүрээзиниң ламаларының шажынчы эртем-билии, ук-салгалы салгал дамчаан дээрзин төөгүчүлерниң шинчилелдери илереткен. Чижээлээрге, Моңгуш Нортук Чүлдүм оглу (Көк-Хелиң лама) Дарган-Кумзат ламаның оглу, а Моңгуш Демчик Нортук оглун (Демчик-Карбы ламаны) кырган-ачазы Дарган-Кумзат лама бичиизинден азырап кижизиткен, моол чурагачы Даай-Очурну чалап эккеп, сарыг шажынның чурагай эртеминге өөреткен.
Суг-Бажы (Ак-Туруг) хүрээзиниң ламаларының сарыг шажынга шыырак эртем-билиглиг болганы, чонга шажын ачы-дузазын чедирип чорааны дээш, политиктиг кызагдаашкыннарга база таварышканнар. Чижээлээрге, Моңгуш Демчик Нортук оглу Демчик-Карбы лама 1948– 1953 чылдарда шииттирип чораан.
1920 чылдарның төнчүзүнде, 1930 чылдарда ТАР-ның эрге-чагыргазы сарыг шажынны Тывага чок кылыр талазы-биле хемчеглерни эгелээн. Ооң баштайгы чалгыынга улуг эвес хүрээлер таварышкан. Суг-Бажы хүрээниӊ ламаларын тарадып, шаң-кеңгиргелерин, бүрээ-бүшкүүрүн, бурганнарын болгаш ном судурларны Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хүрээзинче тергелеп, шанактап ажырыпкан, хүрээни хагган. Тус черге совет коллективтиг ажыл-агыйларны тургузуп, хүрээ чоогунга бажыңнарны туткан. Чүге дээрге кыжын-чайын доңмас кара-сугдан суглаары эптиг. Ол үеде суурну чон Суг-Бажы деп адап турган. 1930 чылда Ак-Туругга Тока дарга келгеш, суурну Ак-Туруг деп адаар айтыышкын берген дугайында төөгү медээлери бар. Ак-Туругнуң школазын, эмнелгени, тараа шаңын, садыгны, албан черлерин база Суг-Бажы кара-сугга чоокшуладыр туткан. Суурга кудуктар туттунмаан 70 чылдарга чедир Ак-Туругнуң дөң кырында бажыңнарлыг чурттакчылары оон суглаар турган.
Суг-Бажы хүрээниң кагдынган бажыңнарынга 1938 чылда чаңгыс класстыг школаны ажыткан. Ынчангаш бо хүрээни кайы-даа шагда үжүк-бижиктиң одаа чораан деп чугаалап болур.
Тывага бүгү делегей чергелиг IV буддийжи шуулганны 2026 чылда эрттирер чүве болган төлээде, Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Туруг сумунуң эрге-чагырга органнары, хөй-ниити Ак-Туруг хүрээзиниң төөгүзүнче, тус черниң сайзыралынга салдарынче чогуур кичээнгейни салыр ужурлуг болгу дег.
Дегут ДЕМЧИК, чогаалчы, архив ажылының хоочуну.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19