Ак-көк дагларлыг Сүт-Хөл кожууннуң делгем ховулуг, арга-ыяштыг, хөй көшкүн чоннуг Манчүрек деп черге 1946 чылда школа туттунган.
Ол чылын, 1946 чылдың май 9-та, бичии оол Шура төрүттүнген. Оол бир хар четпейн чорда, ачазы Бойбу Байлакович Ооржак үстүү оранче чоруй барган. Кончуг берге аарыгдан авазы Дымдык Бойбуевна Монгуш аараан хирезинде, беш харлыг оглунга кышкы негей тонну даарап четтигипкеш, чок апарган. Ийи угбазы, беш харлыг Шура, бир харлыг оол дуңмазы Манчүректиң Хөлчүк-Аксында өөнге өскүс артканнар. Угбалары амыдырал-чуртталгага, ажыл-ишке кызымак болгаш, дуңмаларын азырап өстүргеннер.
1954 чылда бичии Шураны Сүт-Хѳл кожууннуң Алдан-Маадыр школазының белеткел клазынга улуг угбазы киирип каан. Үе чаңгыс черге турар эвес, чоорту школага талантылыг аныяк башкылар кээп эгелээн. Оларның аразындан ыры болгаш хөгжүм башкылаарынга, уран чүүлге өөреникчилерни хаара тударынга Кертик-оол Күжүгетович Моңгуш кызымак ажылдап турган. Ол башкы баянга нота-биле ойнап өөредир бѳлгүм ажыдып алырга, күзелдиг оолдар, уруглар хѳйү-биле аңаа барып эгелээн. Ѳѳреникчилер дыка амырап чоруп турган. Бичии оолак Шура база ол бөлгүмге өөренип кирип алган. Бѳлгүмнүң кичээли неделяда ийи катап эртер. Кичээл үзер, озалдаар ѳѳреникчилер чок, бѳлгүмге хөгжүм өөренири ол хире солун. Практиктиг кичээл үезинде ноталар ёзугаар ойнадыр, чазыпкан болза, дораан эдип, шын ойнаарын айтып бээр. Бөлгүмде өөреникчилерниң аразындан шору ойнаар оол — Шура. Кичээлдер үезинде Кертик-оол Күжүгетович оолду мактап, «Шурадан үлегерден алыңар» деп каап орар.
Шура оолак дошпулуурга база уян кижиниң баарының көгү сөктү бээр чыгыы кылдыр ойнаптар апарган.
Алдан-Маадыр кончуг чер боор,
Аъдың ужа бербезин көр.
Анай-караң кончуг хей боор,
Адың үне бербезин көр
суг дигилээш, ырлай кагылаптар болу берген.
Бөлгүмде оолдар, уруглар хөгжүмге өөренирде, башкызының чаңгыс баянын бир чыл дургузунда оочурлап ойнап турганнар. Башкызының берген хөгжүм онаалгаларын күүседир дээш, өөреникчилери ол хире кызып турганнары ол. Чоорту ада-иелер ажы-тѳлүнге баянны садып берип эгелээннер.
Интернаттың столоваязының чеминиң артыы-биле азыраан хаваннарның эъдин башкылар Маржымал Очурович биле Омзаар Шетович райпога дужаапкаш, ооң акшазы-биле үш баян, дѳрт гармошка, дошпулуур, чеди хылдыг гитара, мандолиналар садып эккелгеннер. Оркестр тургузарынга херек хөгжүм херекселдери бар апарганынга хөгжүм бөлүүнүң удуртукчузу Кертик-оол Күжүгетович башкы дыка ѳѳрүп, амырап турган.
Хөгжүм башкызы Кертик-оол Күжүгетовичиниң удуртуп турганы баянистер бөлгүмүнге ийи чыл иштинде ѳѳренген оолдар, уруглар шылгалдаларны чедиишкинниг дужааганнар. Ынчан Алдан-Маадыр школазының директору Евстолия Михайловна Командирина шугум чыскаалынга оларны мактап, шаңнап, тускай таңмалыг шынзылгаларны тывыскан. Шылгалдага эң-не эки ойнаан хөгжүмчү оол Шураны шугум чыскаалының мурнунче үндүрүп, школаның башкылары болгаш өөреникчилери байыр чедирип, адыш часкаан.
Ол өөредилге чылында часкы дыштанылга үези келир деп барганда, Кертик-оол Күжүгетович Шураны Минусинск хоорайже эдерткеш чорупкан. Ол хоорайда уругларның хөгжүм школазынга баянга нота-биле ойнаарынга шылгалда (экстерн) дужааткан. Шылгалда дужаар өрээлче Шура кирип келгеш, “Тульский” дээр баянны стол кырында тургузуп каанын кѳрүп кааш, школага ындыг баянга ойнап турган болгаш, коргуп сүрээдээни чиде берген. Ооң мурнунда салып каан ийи ырлыг нотаны чииги-биле ойнапкан. Үш дугаар нотаны, жюри кежигүннери элээн сүмележип оргаш, эккеп салган. Кѳѳрге, танцы аянынга таарыштыр бижип каан «Коробейники» деп ыры болган. Ооң ноталарын Шура сайгарып кѳрүп олурда, башкызы чанынга чедип келгеш, ноталарны кѳргеш: «Школага ырлажып, танцылап шаг болдувус чоп, эки ойнап турдуң» деп сымыранып чугаалааш, сандайынга барып олуруп алган. Башкызының ол сөстеринден Шура эки ойнаарынга бүзүрелдиг апарган. Баштайгы кезээн ортумак темп-биле чараштыр вариациялап ойнааш, сѳѳлгү ийиги кезээнде вариацияларны бижип кааны-биле дүрген ойнап, доозар деп орда, жюри кежигүннери биле хөгжүм школазының сургуулдары холдарын часкап, деткий бээрге, улам эки ойнап дооскан.
Кыска чапсар соонда уругларның хөгжүм школазын дооскан дугайында шынзылганы жюриниң даргазы байырлыы-биле Шурага тывыскан. Ында “5” биле “4” демдектер салып каан болган.
Өөреникчизиниң чедиишкининге башкызы Кертик-оол Күжүгетович аажок өөрүп, «Баян клазынга сени өөредип турганым халас барбаан-дыр» — деп чугаалаан. Шынап-ла, башкызының кызымак ажылы халас барбаан. Ооң бадыткалы — Алдан-Маадыр школазының баян бѳлгүмүнден хөгжүмге ынак шыырак баянистер үнгүлээни. Оларның аразындан Кылаң-оол Мокурашович Монгуш Чадаананың Хайыракан, Барыын-Хемчиктиң Хорум-Даг школаларынга ыры болгаш хөгжүм, күш-культура башкылап чораан. Кирилл Дүпшүнович Ооржак Кызылдың уран чүүл училищезин тергиин эки дооскаш, Бай-Тайга кожуунга ажылдап турган.
Алдан-Маадыр сес чыл школазының доозукчулары улаштыр өөренири-биле Суг-Аксы ортумак школазынче шилчий бергеннер. Суг-Аксынга кадыы кошкак уругларның школазы база ажыттынган. Ол школага хөгжүм башкызы херек апаарга, Минусинск хоорайда уругларның хөгжүм школазындан алганы шынзылганы ам-на ажыглаар үези келген. Боду Суг-Аксы ортумак школазынга өөренип турза-даа, кичээлдерден хостуг үезинде кадыы кошкак уруглар школазынга ыры-хөгжүм башкылап турган. Хүндүлүг башкызы Кертик-оол Күжүгетович Моңгуштуң удуртуп турганы бөлгүмүнге билип алган чүүлдери база Александр Ооржакка ажыктыг болган.
1964 чылда Суг-Аксы ортумак школазын доозуп, бышкан билигниң аттестадын холга алган Александр Ооржак Алдан-Маадыр школазынга хөгжүм болгаш күш-культра башкылап ажылдай берген. Бир чыл эртерге, Улан-Удэниң Доржу Банзаров аттыг башкы институдунче кирип алган. Үшкү курска кадыының байдалының аайы-биле Александр өөредилгезин уламчылавайн барган.
Ол чылдарда хөгжүм башкылары школаларга чедишпес турган. Өвүрнүң Чаа-Суур, Улуг-Хемниң Көк-Чыраа, Арыг-Үзүү, Иштии-Хем школаларынга хөгжүм башкылап ажылдааш, Иркутскунуң алгы-кеш техникумунга бот-өөредилге-биле өөренип киргеш, эртем-билииниң аайы-биле дөрт чыл иштинде Арыг-Үзүүнге алгы-кеш хүлээп алыр агенти болуп ажылдап турган. Ол суурга башкы Анай Дмитриевна-биле таныжып, өг-бүлени туткан. Александр биле Анай Ооржактар 3 ажы-төлдүг болган-даа. Аныяк өг-бүле Кызыл хоорайже көжүп келген. Александр Бойдуевич Көк-Тей школазынга хөй чылдарда башкылап ажылдаан. Башкы кижи дээди эртем чок канчап болур чүвел дээш, Кызылдың башкы институдунуң география факультединче бот-өөредилге-биле кирип алган. Эртемден башкы Светлана Сүрүновна Курбатскаяның удуртулгазы-биле бөлүк студентилер күрүне практиказын Сахалин, Курил, Кунашир ортулуктарга эрттиргени солун болган.
Школаларга ажылдап турган чылдарында чадаг туризмге өөреникчилерни хаара тудуп чораан. Өөреникчилери-биле Сүт-Хөл, Бай-Тайга, Мөңгүн-Тайга, Тожу кожууннар дээш өске-даа черлерге чедип, оолдар, уругларны ол черлерниң чараш агаар-бойдузу-биле таныштырып турган. Өөреникчилери-биле туристер слёдунга үргүлчү киржип чораан.
Өөреникчи оолдар, уругларны турисчи походтарга баштап чорааш, тайга-таскылдыг, арга-арыглыг черлерге оларның бөрү, адыг дээн ышкаш араатан амытаннардан айыыл чок чоруу дээш башкы кижи харыысалгалыг, оларны озал-ондактан камгалаар хүлээлгелиг. Ынчангаш ол чөпшээрелдиг боону турисчи походтарга ап чораан. Украинага тускай шериг операциязы эгелей бээрге, Тывадан дайынчылар агаардан халдаар дроннар, коптерлерден камгаланыр аргалыг болзун дээш, ол боозун Росгвардияның Тыва Республикада эргелели дамчыштыр дамчыдып берген.
2001 чылда Александр Ооржак Көк-Тей школазындан пенсияже үнген. Ынчалза-даа Александр Бойдуевич бажыңынга чалгаарап олурбас кижи. Ооң шимченгир-аваангыры, хөглүг аажы-чаңы хоочун хөгжүмчүнү чон аразынче чайгаар-ла эдертип киире берген. Ол боду эдер-хааржак баянныг болгаш, хоочуннарның уран чүүл бөлгүмнеринге барып, оларның концерттерге ырлаарын, танцылаарын үдеп берип турар. Аныяк-чалыы назы-харындан-на кожууннарның, республиканың уран чүүл амыдыралынга киржип келген хөгжүмчү Александр Бойдуевич Ооржак «Тыва Республиканың культуразының хоочуну» атка төлептиг болган. Александр Ооржак Тываның Композиторлар эвилелиниң кежигүнү, чонга билдингир “Шурун-чараш Херелмаа”, “Чараш оран”, “Серге кежи чоорганывыс” болгаш өске-даа чараш ырыларның автору, 2026 чылда Тывага эртер делегей чергелиг буддизм шуулганынга тураскааткан «Авыдавыс» деп ырны бижээн.
Александр чурттап эрткен амыдыралында чүнү көрбейн чораан дээрил аан! Көрбээн чүвези чок, көдүрбээн хөнээ чок деп болур. Ынчангаш Александр Ооржак солун чүүлдерни «Шын» солунга бо-ла бижий бээр. Хөй чылдар дургузунда «Шын» солун-биле чогаадыкчы кады ажылдажылгазы, ооң арыннарынга өөредилге-кижизидилге, уран чүүл, төөгү ужур-дузалыг солун материалдарны үндүргени дээш, Александр Бойдуевичиге «Шын» солуннуң 100 чылы» юбилейлиг медальды тывыскан. Хоочун бижикчи 2001 чылдан бээр Россияның Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Ат-алдарлыг Алдан-Маадырның оглу, республиканың өөредилге болгаш уран чүүл адырларынга бодунуң төлептиг үлүүн киирген хоочун Александр Ооржак төрээн Тывазының хүн бүрүде ажыл-үүлезинге бодунуң үлүүн идепкейлиг киирип чоруур.
Авыдавыс
Сөзү Дегут Демчиктии.
Аялгазы Александр Ооржактыы.
Эрте шагдан бүгү албат
Эрткеш, дүшкеш, чалбарыыры –
Буян-кежик арамайлаан
Бурган чалаан Сүме-Ужу.
Эки чолче хей-аът чүглеп,
Эрегезин улай шуудуп,
Өргүн өйден ачы өргүп,
Өттүр көрүп орар Бурган.
Авыдалыг Сүме уунче
Ак-ла чемни ыдамнап каар.
Амыдырал, ажыл-ишке
Ажык орук актаар Бурган.
Чүден, кайыын келген кижээ,
Чүдээн, тейлээн шупту чонга
Айызалды сөңнеп йөрээр
Авыралдыг Авыдавыс.
/ Маадыр-оол ХОВАЛЫГ, Тываның улустуң чогаалчызы.
Чуруктарны маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19