Тываныӊ билдингир профессионал скульптор-чурукчуларының бирээзи, Россия Федерациязыныӊ Чурукчулар эвилелиниӊ кежигүнү Александр Насович Баранмаа бо хүннерде мугур 60 харлап турар. Аңаа уткуштур билдингир скульпторнуң чогаадыкчы ажылдарының делгелгези Алдан-Маадыр аттыг национал музейде февраль 6-да ажыттынган.
Александр Баранмаа чогаадыкчы чылдарының дургузунда янзы-бүрү делегей, Россия, Сибирь чергелиг чурукчулар делгелгелеринге киржип, Тываның адын бедик тудуп, төлээлеп келген. Оон аңгыда даш, ыяш база доштан кылган скульптура ажылдарын профессионал мөөрейлерге киириштирип, чаңгыс эвес удаа тиилекчи болган. Оларның аразында бо чылын январь 10-14 хүннеринде Красноярск хоорайга делегей чергелиг профессионалдар аразынга доштан сиилбип кылыр мөөрейге «Хамның сымыраныы» деп кылган ажылы «Абстракция» деп угланыышкынга бирги черни алган. Ам чурукчу-биле кыска интервьюну номчукчуга таныштырар-дыр бис:
— Скульптор мергежилдиң шилилгези чүден эгелээнил, сонуургадып көрүңерем?
— Кандыг-даа мергежил чаш назынында сонуургалдарындан эгелээр. Эрзин школазынга 5-ки класска өөренип турумда, бир дугаар сонуургалым күш-ажыл кичээлдеринден эгелээн деп бодаар мен. Ук кичээлдерге башкы хамык херекселдер: хаарыыл, шүүче-биле канчаар ажылдаарын өөредип турган. Оон улуг класс оолдарын көөрүмге, үлегерлер чазап турар боорга, ону сонуургааш, айтыртынып тургаш, корабльдер чазап өөренип алган мен. Ам бодаарымга, күш-ажыл кичээлиниң башкызы Бимба Маадырович Килчин бисти, чаңгысклассчылар аразындан шору хаарыыл-биле эптиг ажылдап билир өөреникчилерни бөлгүм кылдыр чыып, модельдер чазаттырып, немелде өөредип турганы ол.
Оон чалгынналгаш, кажан Эрзинниң көдээ культура бажыңынга чонар-даш бөлгүмү ажыттына бээрге, аңаа Бригад Санчыевич Дүпчүр башкының удуртулгазы-биле өөренген мен. Школачы үемде терек чөвүрээзи-биле-даа чазанып турган бис. Ол өөредилгениң ачызында Кызылдың уран чүүл училищезинче кирип алган мен. Аңаа кичээлдер үспейн, чурулга, уран чүүлдүң төөгүзүн шиңгээдип, эки өөренип турган мен. Сонуургалым черле хол-биле кылыр, чазаныр чүүлге күштүг турган.
Ынчан Эрзинге тууйбу цеги турган. Ол бүдүрүлге черинге чайгы үеде школачылар ажылдаар турган бис. Бир катап, 14 харлыымда, дүъштеки чем үезинде тууйбу кылып турган дойну алгаш, душ бооп кижи арны дүрзүлеп кылыпкаш, дыка сонуургаан мен. Дой-биле дүрзү-хевир кылып болур деп чүвени ынчан билген мен. Оон ол кижи бажы дүрзүмнү каапкаштың, дүъштеп алгаш, чедип келгеш көөрүмге, ол кылып каан дүрзүм чарлыгылап калган болган. Чүге ынчап барганын билип алыр дээш, Алексей Доржуевич башкымга чугаалаарымга, ол дой-биле кылган ажылды шуглап кадагалаар, хүн караанга кургааш, чарлып каар мындыг материал-дыр деп тайылбырлап берген. Ооң соонда, чайгы үеде ажылдап турган үелеримде, дүрзүлер кылып шенээн мен. Ол үеде хылыргай хап тывылбас, улустуң садыглаар сумкалары безин пөс турган. Ол дээрге 7-8 класс, 1978-1979 чылдар үези чүве. Суурга орбак-самдар чараш сумкалар артынчылары тыптып кээрге-ле, ооң-биле шарып, дойну кадагалап турган мен. Сонуургалым ынчаар оттуп келгени ол.
Кызылга уран чүүл училищезинге өөренип турган үелеримде чурулга төөгүзүн башкылап турган башкыларым сеткүүлдерден кескен иллюстрацияларны чаңгыстап азы бөлүктеп аажок өөредир турган. Үш дугаар курска келгеш, чурукчу кижи кандыг мергежил шилип алырыл деп бодап, чурукчу болур күзел күштүг болганындан уран чурулгаже улаштыр өөренир бе азы скульптураже бе деп чайгылып чоруп турган мен. Номнардан скульптураны канчаар кылырын өөренип, пластилин-биле композициялар тудуп шенеп, өөренип турган мен.
1980 чылда 2-ги курска училищениң 20 чылдаан юбилейинге тураскааткан делгелгеге чонар-даштан кылган ажылымны эштерим-биле делгээн бис. Бир дугаар делгелгеге ынчан киришкеним ол. Дөрткү курска училище соонда кайнаар, кандыг тускай мергежил шилиири-биле биске кол угланыышкыннарны башкыларывыс берип, углап-баштап турганы эки. Мээң башкыларым Оюн-оол Доктугуевич Сат, Арнольд Сергеевич Мирюгин бисти шыңгыы негелделиг өөредип тургаш, уштап-баштап каан. Алла Анатольевна Платонычева, Надежда Васильевна Василовская башкыларывыс бир катап мени, чаңгыскурсчум Александр Монгушту Красноярскының институдунга чедирип, бистиң ажылдарывысты көргүзүп, сүмележип, бо ийи оолду кайнаар киирер деп айтырып турганнар боор.
Суур оолдарынга улуг хоорайга берге-ле болган. Ол чорааш, скульптура, керамика факультеттериниң мастерскаяларынга база экскурсиялап чоруп тургаш, скульптураж талазынче кирер-дир деп боданып, шиитпирлеп алган мен. Ол-ла чайын Красноярскының институдунуң скульптура салбырынче кирип алган мен. Оон эгелээш-ле, скульптураже ханы кирип, ук мергежилдиң бүгү аргаларын өөренгеш, амдыгаа чедир скульптор болуп ажылдап чоруурум бо.
— Кандыг материалдар-биле ажылдап турар силер?
— Баштайгы үелерде чонар-даш, мрамор, гранит, элезин даш (песчанник)-биле ажылдап өөренип алган мен. Красноярскының уран чүүл академиязынга өөренип тургаш, Уралга, Москвага стажировка үезинде демир-биле канчаар шуткуп ажылдаарын өөренип алган мен.
2016 чылда Окаанчыктың 120 харлаанынга тураскааткан ыяштан чазаан ажылдар талазы-биле мөөрей чарлаптарга, ус-шеверниң овур-хевирин 1 метр бедик хөрек тураскаалы кылдыр ыяштан чазап үндүрген мен.
— Чоокку үеде кандыг ажылдар кылган силер?
— Тываның сураглыг артизи Олег Дондукович Намдараага тураскаал кылыр чагыгны 2024 чылда хүлээп алган мен. Артистиң төрээн чурту Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалыктың культура ордузунга тураскаалдыг булуң кылыр деп шиитпирлээн болган. Ол чагыгны алгаш, салым-чаяанныг кижиниң овур-хевирин бедии 1 метр хире кылдым.
Чайгы үеде полиэфирлиг чук азы кылымал даш материалче шилчиткен мен. Баштай кылырда, дойга ойгаш, ооң соонда гипс хевирин кылыр. Дараазында материал чукту кадырып кылыр. Чайны чайладыр тураскаалды кылгаш, хүлээткен соомда, 2025 чылдың сентябрьда Барыын-Хемчик кожууннуң 100 чыл оюнда ажы-төлү, төрел-бөлүү культура ордузунга ол тураскаалды ажытты. Ол композицияда артистиң чүгле овур-хевиринден аңгыда, ооң турар көжегелиг сценазын арка хевирлиг кылдыр кылып, кырынга чогаадыкчы кижиниң сценага болгаш кинога ойнап турган документалдыг чуруктарын хоолааш, быжыглап каан мен.
— Төрээн чериңер Эрзинде база бир солун ажылыңар бар болгай. Ооң дугайында чугаалап бериңерем.
— 2024 чылда Бай-Хөлдүң эриинде кончуг чүгүрүк Шилги-Чүгүрүк деп аътка тураскаалды ээлериниң чагыы-биле кылдым. Аалдың херээжен ээзи аъдының чуруун бээрге, ону көрүп тургаш, көрген, билген улуг улустуң чугаазын дыңнап тургаш, овур-хевирин чогаадып үндүрген мен. Чайгы үеде көдээ аалга, аңаа-ла тудуп кылгаш, ол-ла черинге хевирже шилчиткен мен. Элезин-биле холуп кылган болгаш, ону кылымал бетон деп адаар.
Ол аът 40 км хемчээлге Тываның рекордун 1990 чылдарда күүсеткен. Амдыгаа чедир ону чаңгыс-даа аът ажып шыдаваан дээр чораан. Ол чайын бичии Наадым хевирлиг ол аътка тураскааткан хүреш маргылдаазы, аът чарыжын төрел бөлүк эрттирген. Аъттың тураскаалын ооң төрүттүнген черинден ырак эвесте, бедигээш черде тургузуп каан. Ол ажыл аъттың шын хемчээлинден улуг кылдыр кылдынган. Чүге дизе улуг, делгем хову черге шын аът хемчээли бичии болу бээр деп санап үндүргеш, ынчаар шиитпирлээн мен.
— Политиктиг шаажылалга таварышкан Тываның баштыңчыларының овур-хевирин мөңгежидери-биле тураскаалдар кылырынга киржилгеңер дугайында чугаалап көрүңерем.
— ТАР үезинде репрессияга таварышкаш, адып шииттирген улуг даргаларның овур-хевирин тургузуп, тураскаалдарлыг сесерлик кылыр деп дилег киирерге, 2017-2019 чылдарда, оон пандемия үезинде база бир тураскаалды кылган мен. Ам тургузуп каанында беш хөрек тураскаалы бар. Өг хевирлиг кылдыр чартык борбак кылдыр чогаадып кылган мен. Чогум бүдүн хевири-биле чеди хөрек тураскаалы турар ужурлуг турган. Ам-даа ийи ажыл кылдынмаан. Бо үеде акша-көпеек берге апарганы-биле бо ажыл амдыызында турупкан. «Эзир-Кара» деп репрессияга таварышкан аътка тураскааткан ажылымның бичии хевири Кызылда репрессияга таварышканнар музейинде турар.
Ажыл каш аңгы чадалыг болур. Хүлерден кылырда, баштай гипс хевирин белеткеп каарга, Уралдың Екатеринбург, Свердловск хоорайларында хүлер-литий заводтарынга куттурар.
Тураскаалдарның ат-сывы: эң баштай Тывага банк, тыва акшаны тургускан, саӊ-хөө сайыды чораан Оюн Танчайга тураскаал кылдынган. Ооң соонда Биче Хуралдың даргазы чораан Адыг-Түлүш Хемчик-оол даргага, Тыва Чазак даргазы Сат Чүрмит-Дажыга үшкү тураскаал болган. Дөрткү тураскаал Моолга элчиннеп турган Куулар Сунгар-оолга тураскааттынган. Ону база адып шииткен турган. Бешки тураскаалды ТАР-ның прокуратуразын баштап турган Оюн Сеңгиижик даргага тургускан.
— Кызыл хоорайда кандыг тураскаалдар кылган силер?
— 2014 чылда Кызылдың 100 чыл оюнга тураскааткан хемчеглер болуп турда, улуг даштардан хевирлер кылыр мөөрейге киришкеш, гранит даш-биле ажылды кылгаш, бирги черни алган мен. Ук мөөрейге киришкен ажылдар хоорайның аңгы-аңгы черлеринде салдынган. Мээң «Мөңге хайгыылчы» ажылым «Сүбедей» спорт комплекизиниң даштында турар.
2024 чылда Кызылга уран чүүл сесерлиинге даштан кылган ажылдар аразынга база мөөрей болган. Хем даштарынга, гранитке, элезин дашка дээш аңгы-аңгы даштарга ажылдарны чурукчулар кылган бис. Аңаа «Амыдырал оңмас чечээ» деп кыс кижиниң овур-хевирин кылган ажылым тиилээн. Ында херээжен кижиниң чажында роза чечекти кылгаш, кыс хиндиктиг чонну роза чечекке дөмейлеп турарымны көргүстүм. Уран чүүлде ойзуп элдээртирин (аллегория), символ деп чүүлдерни ажылдарымда ажыглап турар мен. Оон аңгыда даш боду мастер кижиге кандыг хевир кылырын айтып берип турар боор чүве.
— Сарыг шажын темазынга хамаарышкан ажылдарга киржип турган силер бе?
— Ындыг ажылдарга бөлүк чурукчулар киржип турдувус. Чижээ, парк чанында Цеченлиг хүрээзинге 2003, 2004 чылдарда каасталга ажылын кылырынга, хүрээниң кырында шажын өөредииниң хүртүзүн база ийи эликти кылган бис. Оон аңгыда чагыг ёзугаар субурганнар каасталгазы дээш бодум хуумда Эрзин хүрээзиниң мани хүртүзүнүң чаартылгазын база үргүлчү кылып, каастап турар мен. Дөгээ дааның эдээнде улуг субурганның каасталгазынга база дузалаштым.
— Кызыл хоорайга келир үеде кандыг ажылдар кылыксаар-дыр силер?
— Бодумнуң эң ынак «Эзир-Кара» деп чогаадыкчы тураскаал композициям бар. Репрессияга таварышкан Эзир-Караның ээзиниң, төрел-аймааның ат-сывын бижип каан дөжектиг тураскаалды Кызылга кылыксаар-дыр мен. Ийи дугаар кылыксаар ажылым — «Кижи-куш» деп композиция. Ону хоорайның бир-ле сесерлиинге азы «Азия төвүнүң» бир кылымал оъттуг черинге тургусса деп бодалым бар.
Оон аңгыда Тываны алдаржыткан чогаалчылар, артистерниң база мөгелерниң тураскаалдарын кылыксаар мен. Виктор Шогжапович Көк-оолдуң овур-хевирин уран чүүл академиязынга өөренип тургаш, кылган мен. Ол хөрек тураскаал бистиң музейде турар.
— Чогаадыкчы ажылдарыңар аразындан чүнү онзагайлап демдеглээр силер?
— Сагыжымда улуг даш-биле кылган ажылдарым артып калган. Чижээ, «Кежээки хайгыыл» деп ажылымда шериг кижиниң овур-хевирин гранитке үндүрген мен. Ол ажылым делгелгелерге чоруп турда, Кемерово хоорайның музейи бодунуң фондузунга арттырып алган. Бистиң музейде кызыл граниттен соктап кылдынган бичии «Бодаганчыгаш, тевежигеш» деп ажыл эки кылдынган деп бодум ынчаар санап турар мен.
— Кандыг-даа чогаадыкчы кижиниң соон салгаар өөреникчилери турар болгай. Силерниң салгакчыларыңар кымнарыл?
— Өөреникчилеримден бо үеде В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм шии театрында ажылдап чоруур Айдың Монгуш база Маңнай Хомушку бар. Олар институдун дооскаш, ында элээн үр ажылдап чорлар. Кожууннарда ажылдап турар доозукчуларым база бар. Ийи-чаңгыс таваржып келгеш, аажок сонуургап чугаалажыр боор чорду.
Скульптор кылдыр дооскан өөреникчилерим амдыызында чок-даа болза, уран чурукчу азы башкы кылдыр дооскаш, ажылдап чоруурлары барынга өөрүп чор мен. Чиңгис Оюн Москваның күрүнениң педагогика университединиң бедик уран чүүлдер институдунуң уран чурулга болгаш графика факультедин дооскаш, амгы үеде амы-хууда ажылдап турар. База бир салым-чаяанныг сургуулум Адыгжы Донгак Красноярск база Новосибирск хоорайга графика талазын доозуп алган, Чадаанада хөй чыл иштинде башкылап ажылдап чоруурунга чоргаарланыр мен.
— Ам-даа боттандырыксап чоруур чогаадыкчы планнарыңар-биле үлежип көрүңерем.
— Сибирь зоназының чурукчуларының аразында чогаадыкчы ажылдар делгелгелери беш чыл болгаш-ла эрттип турар. Аңаа киржири-биле үргүлчү боданып, кандыг ажыл делгеп болурул деп бодалдар мээң бажымдан үнмес. Оон аңгыда бир сорулгам – хүлер-биле кудуп кылыр бичии бүдүрүлге кылыксаар-дыр мен.
Александр Насовичиниӊ чогаадыкчы ажылдары ону скульптура талазы-биле амгы үеде Тываныӊ уран-шевер мастерлериниӊ бирээзи деп бадыткап турар. Ынчангаш юбилейин таварыштыр кадыкшылды, чогаадыкчы ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзеп каалыңар.
/ Аясмаа МОНГУШ.
Чуруктарны А.Н. Баранмааның хууда архивинден алган.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12