Сөөлгү үеде аллергия кончуг нептереңгей апарган. Аъш-чемге, долгандыр турар оът-сиген, үнүш-бойдуска, идик-хепке, азырал дириг амытаннарга, довурак-доозунга, эм-таңга таарышпас кижилер көвүдээн. Хар-назынындан, арыг-силиинден, чурттап олурар байдалындан, өнчү-хөреңгизинден кандыг-даа хамаарылга чокка кижи болганы аллергик апарган шак бо үеде тускай эртемниг аллерголог деп эмчилерже кирип алыр дээн кижилер баш бурунгаар бижиттирип, поликлиникаларда оочурлап, мурнун былаажып, маргыжып-даа турар апарганы чажыт эвес. Чогум чүл аан ол? Сайгарып көрээлиңер.
Аллергия дээрге мага-боттуң ындыг-ла кончуг хоралыг эвес янзы-бүрү бүдүмелдерге таарышпайн барганындан тыптып келир хоочураан аарыг болур. Мага-бот чаңгыс-ла ол таарымча чок, эпчок бүдүмелге катап-катап таваржып туруп бээрге, сайзыралды ап, катап тыптыр санында-ла улам чидиг кылдыр илереп келир. Эмнетпес болза, аарыг кижиниң ниити байдалын, амыдыралының шынарын баксырадып, аарыг кедереп болур. Аллерголог эмчи-биле үезинде сүмележип, эмчиниң сүмелерин сагып чоруур болза, ону болдурбайн барып болур.
«Аллергия» деп терминни грек дылдан очулдурарга, «өске чүвеге харыы» дээн уткалыг. Ол дараазында 3 байдалда тыптып кээр:
Мага-бот бир-ле бүдүмелге таарышпайн барганда;
Чаңгыс-ла тодаргай аллергеннерге сайзырап болур;
Бир шагда таварышкаш, аңаа удур туржуптар антителаны бүдүрүп алган мага-ботка катап база ол бүдүмел таваржып келгенде, аарыгның им-демдектери илереп келир.
Бо хүннүң байдалы-биле аллергия эпидемия байдалынче кирип, кижилерниң 30 хуузу аарып чоруур болу берген. Ылаңгыя улуг бүдүрүлгелерлиг, агаары баксырап калган улуг хоорайлар чурттакчылары хөй аарып турар. Чаш уруглар улуг улуска бодаарга, хөй катап таваржып турар.
Тыптып келир чылдагааннарының аайы-биле аллергия дараазында хевирлерге чарлыр:
Аъш-чемге таарышпайн баары;
Эмнерге таарышпайн баары;
Ымыраа-сээктиң ызырган черинден кижиниң ханынче хоралыг бүдүмелдиң кире бергенинден;
Халдавырлыг хевир (кижиниң мага-бодунче бир-ле халдавырлыг өөскүдүкчүнүң киргенинден);
Амыдырал байдалында чамдык чүүлдерге таарышпайн баары: косметика, чугдунар бүдүмелдер, доозун, пөс-таавы, алгы-кеш аймаа, мал-маган болгаш өдек.
Аллергия тыптып кээр байдалының аайы-биле сезоннуг, профессионал болгаш амыдырал байдалындан деп бөлүктерге чарлыр. Чамдык улус час дүжүп, оът-сиген частып, чечектелип турар үеге таарышпас. Парлалга ажылдакчылары будук чыдынга таарышпайн, оон камгаланып, эмчиниң бижип берген эмнерин ижип чоруур болгулаар. Ары шаптарга, арны-бажы, эът-кежи ыжып, ары чигирин чылгаптарга, дылы, эриннери кижип, ыжып кээр улус база тургулаар. Чуртталгада кижиге таарышпас аллергеннер-ле хөй.
Аллерген кижиниң мага-бодунче янзы-бүрү оруктар-биле кирер: агаардан тыныш органнарын дамчыштыр, сыкыртып турар үеде, чиген аъш-чеминден, кежинге деггенинден. Тынары бергедеп, Квинкениң ыжыы тыптып кээп, берге байдал тургустуна берзе, дүрген эмчи дузазын дарый чалаар. Эът-кеште үнүп турар шивишкилер, суглаңгыларны, кижиир чүүлдерни херекке албайн, анаа эрттирбези чугула. Таарышпас чем чигенинден ижин-хырын баксырап болур. Кезээде думчуу тунук, карактарының чажы төктүп чоруур, хүнде хөй катап аспырып, думчуундан суук дымаа төктүп, боостаа дырбадып, чөдүртүп чоруур болза-ла, аллерголог эмчиже баары чугула. Аллергияның аар хевири анафилактиктиг моораашкынга чедирип болур. Үе-шаанда хемчээн албас болза, кижи амы-тынындан чарлып болур. Кустуруп, куду олуртуп, ижин-баары аарып, тыныш бачыдап, карактарда элезин уруп каан ышкаш кылдыр ажып, кижип, думчук ишти кижип, боостаада бир-ле эпчок, өске чүве бар ышкаш сагындырар им-демдектер читпейн туруп берзе, аллерголог эмчиже барып, анализтерден дужаап, шын эмнээшкинни алыры чугула. Бодунуу-биле диагнозту даап салып алгаш, бир-ле кожазының сүмези-биле эм садып ижери шуут шын эвес.
Аллергия дээрге шыңгыы аарыг-дыр. Чүү чүвеге мага-бот таарышпайн турарын лабораторлуг шинчилелдер дузазы-биле илереткеш, шын эмнээшкинни аллерголог эмчи кылыр. Үргүлчү аарып чоруур улус эмчиниң хайгааралынга чылдары-биле турар. Ынчангаш уруг-дарыгга хөй-ле холуксааларлыг, амдан киирер дээш, кижи танывас химиктиг бүдүмелдер холуп каан дашты чараш, чыды чаагай чемнер чиртпес болза эки. Ол дугайында эге билиглерни өг-бүлеге сайгарып, кымның чүү чүвеге таарышпайн баарын эскерип чорууру күзенчиг.
/ Надежда КУУЛАР белеткээн.
Чуруктарны ГигаЧат чураан.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19