Февраль 15-те “Мөген-Бүрен” КХН-ниң малчыннарының “Шагаам-сүзүглелим” деп Шагааны уткаан оюн-тоглаалыг байырлалы Даг-Белинде Көк-Чарык (Дагылган даг баары) деп черде төрүүр хой кадарып чоруур Сайнаа, Мандан-Хорлуу Сагааннарның кыштаанга болуп эрткен. Аңаа ТР-ниң ДХ-ниң депутаттары, кожуун, суму удуртукчулары шупту чаладып киришкен.
Бо удаада шагаалаан чонну кыштаанга уткуп-хүлээп алган малчыннар кайызы-даа хөй ажы-төлдүг бөдүүн өг-бүлелерге төрүттүнген. Сайнаа 13 кижиниң аразында 7 дугаар уруу, Мандан-Хорлуу 10 кижиниң чеди дугаар оглу:
– Өгленип алгаш, 1998 чылдан эгелеп күрүнениң төрүүр хоюн кадарып эгелээш, ам-даа малдан халбактанмышаан бис. Бо чылын 400 ажыг шээр малывыстың аразында төрүүр хөй 300 баш ажыг. Ам удавас мал оолдаашкыны эгелээр. Кончуг чымыштыг үе ол-ла болгай. Малдың чаш төлүн онча-менди кадагалап алырынга шыңгыы белеткел херек. Амдыызында аалда ийи бодувус бис. Ийи кызывыстың улуу Кызылдың беш дугаар школазында сан башкызы болуп ажылдап турар, бичиизи – студент. Ол каш хонгаш 20 харлаар.
“Мөген-Бүрен” КХН-ниң удуртулгазы, сумунуң чагыргазы, бүгү албан организациялары шупту бо байырлалды демнежип эрттирип турарынга өөрүп тур бис. Мал ажылында хаара туттунган бүгү кижилерге быжыг кадыкшылды, өлчей-кежикти, ажыл-агыйы чогунгур болурун Шагаага уткуштур күзедивис!– деп, өгнүң херээжен ээзи Сайнаа Тараачыновна чугаалады.
“Бо чылын малчыннарның Шагаазын бо кыштагга эрттирер дугайында бир чыл бурунгаар-ла шиитпирлээн. Ынчангаш мында эрттирип турарывыс бо. Кыштагның артында турар дагны шаг шаанда Дагылган деп адаар турганын улуг улус билир. Ынчаар адай бергениниң чылдагааны – шаанда маңаа чурттап чораан улуг өгбелеривис бо дагның кырынга дагылганы кылып чораан база бир ыдыктыг чер болуп турар.
Бөгүн чонну хүлээп ап турар аалдың эр ээзи Мандан-Хорлуу Сагаанга бо кыштаг салгалдан салгалче дамчып келген. Ооң авазы Севил Доржу маңаа 45 чыл мал малдап чурттаанын чугаалап олур.
Бөгүнгү оюн-тоглаалыг байырлалды эгелээр мурнунда, сумунуң эң улуг назылыглары-биле чолукшуп, олардан назын дилээр ёзулалды кылып турарывыс бо” – деп, сураглыг удуртукчу Өшкү-Саар Ооржак чугаалааш, улуг назылыг улустуң холунуң адаандан шенээнге чедир тудуп тура, чүгле эки күзээшкиннерни бодап, шын сеткилинден чолукшуурун аныяктарга көргүзүп тургаш, тайылбырлап берген.
Амгы үеде Мөген-Бүренде эң улуг назылыг (94 харлап турар) Минчей Нордатовна Хертекчолукшулга соонда кыштагның кыска төөгүзүн чугаалаан:
– Шаг-төөгүден өгбелеривистиң адап-сурап чурттап чораан чурту – Дагылган дагның баарында чонум, ажы-төлүм, дөргүл-төрелим шупту бөгүн шагаалап чыглып келген. Дыка-ла магаданчыг чүве-дир. Мээң уруг-дарыымның хой кадарып өскен черлери бо-ла девискээрлер чүве. Кыштаавыс бо-дур. Чазаавыс мооң үстүнде, чайлаавыс бо дагның артында. Мынчаар-ла көжүп-дүжүп, ажы-төлүвүс, мал-маганывыс өстүрүп, колхозтан совхозче киир кадарчылап, мынчаар ажылдап чорааш, ам назылап, бо Шагаа-биле 94 харлай бердим.
Чогум бо чоок-кавының кыштагларын Кара-Даг баарының аалдары дижир. Херек кырында бо дагны бурунгу өгбелеривис Дагылган деп адап каан. Чуңгуй ирей (Хорлуу кадайның өөнүң ээзи) маңаа чурттап чораан. Ол үеде бистиң улуг улузувус, бээм, кунчуум кедээр дагның кырынче үнүп, дагып чораан. Ол олчаан Дагылган деп адай берген. Бо кыштагга эгезинде Серээ Саая деп улуг өгбе кыштап чораан, ооң соонда бис аңаа келгеш, кырыгыже чурттаан бис. Амыдырал үзүлбээн, кыштаг-хонаштар ээнзиревээни өөрүнчүг болбайн аан. Шупту чонумга чүгле экини күзеп, моон-даа соңгаар ажыл-агыйдан халбактанып, мал-маганын онча-менди өстүрүп чоруурун күзээр-дир мен – деп, бо хире назынында карак-шили кетпейн, “Шын” солунну номчуп олурар улуг өгбе чугаалады.
Мөген-Бүренниң база бир улуг назылыг өгбези Севил Иргитовна Доржу бо чылын февраль 20-де 86 харлаар:
— Бөгүн оглум өдээнде Шагаа уткаан байырлалда дарга-бошкалар, сумунуң чону, малчыннар дээш кайыын-даа чон хөй келгенинге өөрүп, четтиргеним илередип тур мен. Мындыг Шагаа көрбээн мен, кайгамчык-тыр. Шаанда чоок улузу боттарының аайында тус-тузунда чалажып, шагаалаар чүве болгай. Ам мынчаар чыглып, ойнап-хөглеп, чолукшуп, саңын салып турарын көргеш, магададым. Бүгү назынымда мал-малдап чорааш, ам улгадып, оран-чурттуң улуг назылыгларының санынче киргеш, мынча хөй чоннуң хүндүткелин көргеш, өөрүп чор мен.
Бодум 7 оол, 3 кыс – 10 кижиниң авазы мен. Уруг-дарыымның уйнуктары, оларның ажы-төлү дээш ниитизи-биле санаар чүве болза, шупту 100 ашкан улус бо. Мандан-Хорлуу чеди дугаар оглум-дур. Бо өдекке 45 чыл чурттаан мен. Ам салгал дамчып, оглумда келген кыштаг-дыр. Ол малчыннап эгелээш-ле, төрүүр хой кадарып чоруур. Ажы-төлүм колдуунда мал-маган тудуп, сарлыкчы, чылгычы-даа турганнары бар, мындыг улус. Кандыг-даа ажыл-агый хүндүткелдиг. Чүгле ону ак сеткилдиг, шынчы кылырындан хамааржыр. Бүгү чонга ак чолдуг Шагаа-биле чүгле экини күзедим! – деп, хоочун чугаалады.
Шагаа уткуштур ол хүн чыглып келген малчыннар аразынга болган спортчу хемчеглерге дараазында тиилекчилер шылгарап үнген:
- канат тыртарынга Кара-Белдирниң малчыннарының командазы тиилээн;
- даш көдүреринге аныяк сарлык кадарчызы Норбу Иргит 130 кил дашты көдүргеш, тиилеп үнген;
- хендирбе сый шаварынга Ай-Даш Күскен-оолга чедер кижи чок болган;
- ча адарынга Таңдыжап Маска бирги черни ээлээн.
- кажыкка аът чарыштырарынга Саяна Коңгаржап тиилекчи болган.
- “Тыва ёзу-биле кеттинген өг-бүле” деп шаңналга Сылдыс, Шончалай Коңгаржаптарның өг-бүлези төлептиг болган.
Тевекти 83 катап тепкеш, аътка йөрээл салырынга шылгарааш, “Эң-не чараш дерилгелиг аът” деп мөөрейге тиилээш, малчын Оскал-оол Серээ хары угда үш шаңналды чаалап алган.
Тиилекчилерге шой улуг паштар, чылыг хевистер дээш малчын кижиге чугула херек өске-даа өртектиг белектерни тус-тузунда тывыскан.
Шагаа уткаан оюн-тоглааның төнчү кезээнде сумунуң Уругларның уран чүүл школазының болгаш Культура бажыңының ажылдакчыларының белеткээни чараш концерт оюн-көргүзүү чыылганнарга улам-на байырланчыг шинчи киирген.
Карина МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19