«Шын» солун дыка солун материалдарлыг, сонуурганчыг, номчуштуг тыва солунувус-ла болгай. Саазында парлаанын номчуваза-даа, соңгаар чурттап чоруур болгаш, интернеттен номчуп турар мен. Чоокта чаа «Эр кижиниң ажып эртер 9 бергези» деп улуг өгбевис Монгуш Кенин-Лопсанның номундан бир эгени кызыра парлаан болду. Номчаан-даа, таарзынган-даа улус саны хөй болду. Бир номчукчу мырыңай амгы үениң тос бергезиниң бирээзи ипотека деп каан болду. Ол дыка шын. Оон мен улаштыр боданыпкаш, 9 бергени бодумнуу-биле амгы үеге дүүштүр тып көрдүм. Ада-өгбелеривистиң үезинде амыдырал бир өске турганы-биле өгбевистиң бижип турар бергелери төөгүге турганы шын. «Шаг шаа-биле турбас, чавылдак көгү-биле чытпас» дээр болгай, үе өскерлир – ирик чудук аңдарлыр.
Чээрби бир вектиң тыва эрлериниң ажып эртер 9 бергезин бараалгадып көрейн. Чөпшээрежир-чөпшээрешпези – кижи бүрүзүнүң аңгы херээ. Сыгавайн тур мен, мээң бодум бодалым-дыр ийин.
Бирээде, тыва кижиниң чаш оглу шириин көрүштү, кадыг чугааны, адазының айбызын ажып эртер ужурлуг. Ылбыраңнадып, чассыдып, телефон тутсуп алган, чиир чемин баарынга аппарып берип турган херээ чок. Эрзиг кылдыр өзер ужурлуг. Үне-кире халып, иштин-даштын байдалды билип, эр кижиниң ажыл кылыр херекселдерин таныыр ужурлуг. «Шүүчени эккелем, оглум» — дээрге, ол та чүү чүве деп аамайзып турбас ужурлуг.
Ийиде, элээди оол мегелеп, баажыланып болбас ужурлуг. Школага кандыг чурум үрепкенил, ону харыылап билир болза эки. Буруу чок өске эжинче чууй каап, нүгүлдеп болбас. Бодун агартынмас – шынап-ла кылган болза, миннир апаар. Кандыг байдалга канчаар болу бергенин тайылбырлап шыдаар болгаш буруузун миннир ужурлуг. Мегеленип, аарып турар мен деп баажыланып, кичээлдер үзүксээр чаң албас болза эки.
Үште, эр апарган кижи бажың ажылын кылыр ужурлуг: ыяшты чарар, отту салыр, сугну узар. Мал-маганныг болза, өдек ажылын шуптузун кылыр: кажааларда чаа өл өдекти аштаар, кургаг өдекти урар, мал-маганын сигеннедип, сулаладып, суггарар. Эртен-кежээ үндүрер, хавырар, хүндүс кадарар. Кадарчылаар аъдын солуй өртеп, оъткарар.
Дөртте, эр кижи спорт-биле өңнүктежир ужурлуг. Бөмбүктен чалданыр, хаактап, конькилеп билбес кижини ёзулуг эр дээри берге. Бажыңында компьютер артында карактарын хапыйтыр, хыйырартыр олура хүнзээр хоютку болбас ужурлуг. Кайда спортчу оюннар болуп турар-дыр, аңаа халып-шурап, маңнап турар болза эки.
Беште, эр кижи чаңгыс сөстүг, шынчы болур ужурлуг. «Сөглээн сөс – керткен ыяш», чүнү аазаан сен – албан күүседир сен. Эр сөзүң берген болганыңда, ээлээр апаар сен. Шыдавас чүвезин кажанда-даа аазаан ажыы чок, шынын чугаалааны дээре. Ынакшылга база-ла ындыг. Сеткилинге кирер, назынында кады чурттаар эшти чүрээ-биле чаңгыс катап шилиир ужурлуг. Чечек баштаан өшкү ышкаш, кыстар солуп, ында-мында сурастар арттырып, алимент төлээр хилинчекче кирбес болза эки. Шын эшти часпайн тыпкаш, алимент төлекчизи болба- зы – 9 бергениң база бир кончуг бергези.
Алдыда, ада-иениң улуг идегел-биле өөредип чорудупкаш, каш чыл иштинде акша-көпеек-биле азырап каан бүзүрелин ышкынмазы база бир берге ол-дур. Ол бергени ашкан кижи дээди эртем чедип алган дугайында дипломнуг чанып келири-дир.
Чедиде, арага, таакпы, азарттыг оюннар, акша-хөреңги, алдар-ат халыынынга алыспазы. Сактырга-ла, амыр ышкаш. Арага амзавайн, таакпы тыртпайн, ыңай тур деп дорту-биле ойталаптар эр кижи эң туруштуг кижи ол-дур. Амгы үениң «халдавырлыг, чыпшынчак аарыглары» болур автоматтаар, көзерлээр, улус мөлчүүр, дүрген арга-биле байып алыр азарттыг оюннарже бажын супкан кижи оон уштунуп шыдавайн барып болур. Миннип кээрге, бажыңы-даа, машина-балгат, мал-маганы-даа чок, койтаң куу кылдыр шалдайтыр артып каап болур. Шак ол халыынны ажып эртип, үезинде миннип, «четкиден» үне халаан эр 9 бергениң бирээзин ажып эрткени ол болур. Кырындан чүгле куш ужуп эртер күдер чалыы үезинде бедик эрге-дужаалга олуртуп болур. Шак ол ат-алдарны угбайн баары база коргунчуг. Чеже-даа улуг эрге-дужаалдыг болза, чеже-даа сураглыг, билдингир кижи апарган болза, кижи мөзүзүн ышкынмайн, улугну улуг, бичиини бичии деп танып чоруур болза, ат-алдар, эрге-дужаал халыыны деп бергени ажып эрткениң ол болур.
Сесте, төрээш, өстүрүп, эртем-билиг чедирип каан ада-иезинге сая-сая банк чээлилери алдыртып алгаш, каас-коя ордуга куда-дой эрттиреринден ойталааш, тыва чоннуң бурунгу ёзу-чаңчылдары-биле чараш куданы шын эрттирип алыры – база бир берге. Келин кысты ада-иези кайда-чүде көрүнчүк ханаларлыг, шил эжиктиг аалчылар бажыңынга төрүп кагбаан болгай. Уругнуң төрүттүнген чери, өскен бажыңы бар. Шак ол төрээн уязындан келинни алгаш, оолдуң аймааның чер-чуртунга, өдээнге куда-доюн эрттирер болза эки. Катап ол үеже эглип келген тыва эр амыдыралында 9 бергениң бирээзин эртип алганы ол болур.
Тос дугаарында, чылдар-биле шөйлүп кээр ажы-төлүн доруктуруп азыраар чаагайжыттынган квартиразының ипотеказын үзе төлептери. Ону төндүр төлептер болзуңза, ёзулуг тос бергени эрткен туруштуг тыва эр-ле сен. Мен бодум шак бо бергеге «тепкиленип» эгелээш, багай ада-иемниң каш малын чеже кырар боор, арын-нүүр чедишпейн баарга, соңгаар шыырак шалыңныг черде ажылдап чедип келдим. Бажыңым Кызылда, өөм ишти биле ийи оглумну чанымда эккеп алдым. Ам ийи чыл шыдажыпсымза, амгы үениң 9 бергезин шыдап эрткен эрлер санынче кирер боор мен. Номчааныңар дээш четтирдим.
/ Сылдыс МОНГУШ.
Солаңгылаан Соңгу чүк.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5