| Тываның орук-тудуг комплекизиниң 90 чылынга |
Эге дээрезинде каракка шоолуг илдикпес, херек кырында хүн бүрүде амыдыралывыстың үндезинин тургузуп берип чоруур мергежилдер бар. Орук ажыл-агыйында иженип чоруур улустуң күш-ажылы база аңаа хамааржыр. Оруктар черниң судал-дамырынга дөмей. Оларны дамчыштыр амыдырал хайныгып, тура дүшпейн, сайзырап бар чыдар. А орукчулар дээрге шак ол дамырларның судалын туткан «эмчилер-дир»: оларны улам калбартып, узадыр шөйүп, чаартып, үзүк черлерни тудуштуруп чоруур. Чедери берге черлерже баштайгы исти үндүрүп, кожууннар, суурлар аразын тудуштуруп, чурттакчы чоннуң амыдыралынга эптиг байдалдарны тургузуп берип чоруурлар. Оларның ажылы мөңге. Ооң артында кандыг кижилерниң кызыл күжү, кара дери үнгенил дээрзин уктап, билип чоруур болза эки. Ынчангаш Тываның орук-тудуг комплекизиниң 90 чыл оюнга уткуштур адырның бир хоочуну-биле таныштырар-дыр бис.
Тываның орук-тудуг комплекизинге чартык чүс чыл ак сеткилдиг бараан болуп ажылдап каан хоочуннарның бирээзи – Данзын-оол Чалзапович Ондар. Хоочун орукчунуң киржилгези-биле совет үеде Кызыл – Ак-Довурак, Кызыл – Тээли, Чадаана – Хандагайты, Ак-Довурак – Абаза, Хандагай- ты – Мугур-Аксы деп оруктар кылдынган. 90 чылдарда Моол кызыгаары-биле эртер орукту оюп каапкаш, тайга кырладып, Тээли арты-биле чоруур Хандагайты – Дус-Даг оруу, ооң соонда Каа-Хемниң Бояровка таварып эртер Тожу оруу кылдынган.
Хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш бөдүүн орук ажылчынындан «Туваавтодор» эргелелиниң даргазынга чедир ажылдаан Данзын-оол Ондарны Тываның Чазаа Буян-Бадыргы орденниң III чергези-биле 2016 чылда шаңнаан. 2021 чылда ТАР-ның 100 чылынга тураскааткан «Тыва Арат Республиканың тургустунганындан бээр 100 чылы» юбилейлиг медальды тывыскан. «Россияның хүндүлүг орукчузу», «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг аттарның эдилекчизи Д.Ч. Ондар орукчу эш-өөрү-биле 90 чылдарның бүдүрүлгелер буурап дүжүп турган үезинде Тываның орук ажыл-агыйын быжыг холдарынга тудуп ап, сандаратпайн, харын-даа улам ажылдап, объектилерни үзүктел чок дужаап келгенинден орук ажыл-агый адыры бо хүнге чедир сайзырап келген.
Орук ажыл-агыйының хоочунун редакцияже чалап алгаш, ийи аңгы чүс чылдың белдири болур төөгүлүг үеде хөй ажылды кылып каан, арга-дуржулгазы улуг, республиканың сайзыралынга дыка улуг үлүүн киирген маадырывыстың амы-хууда болгаш күш-ажылчы намдарын бодунуң өмүнээзинден таныштырар-дыр бис.
Ийи класс соонда өгленип алыр үе турган
Мен 1947 чылдың январь 1-де Сүт-Хөлдүң Бора-Тайга сумузунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген мен. Ада-ием фермага ажылдап турган: ачам – кадарчы, авам – саанчы. 1955 чылда Бора-Тайга школазынче өөренип кирдим. Ол шагда улуг апарган-даа улусту бижик-билигге өөредир дээш, чаңгыс класска олуртуп каар турган. 2 класс соонда ийи улуг чаңгысклассчым өгленип алгаш, өөренмейн чорупканнар. 4 класска аарый берген мен. Баштай менингиттен аарааш, кыжын сегип кээрде, улаштыр бруцеллёзтан аарый берген мен. Ол шагда кончуг күштүг антибиотиктер тыптып келген болгаш, Сүт-Хөл эмнелгезинге эмнеткеш, чазын сегип үндүм. Кадыым байдалы-биле өөрлеримден чыдып калгаш, 4 класска катап өөренир ужурга таварыштым. Дарга-бошкалар мени интернатка тургузуп каан. Бора-Тайгага Алдан-Маадырның, Ак-Даштың өөреникчилери база өөренип турган чүве. Ынчан кончуг шыырак башкылар ажылдап турган, ылаңгыя физика, математика башкызы Дыртый-оол Түлүш. Никита Хрущёв үезинде көдээ ажыл-агый үндезиннерин өөредири-биле өөредилге системазын 8 класс болгаш 11 класс доозар кылдыр кылыпкан. Мал ажылын-даа, чер ажылын-даа, механизацияны-даа аажок өөренген бис. Школаны доозарда, оолдар аттестат-биле катай 3-кү класстың тракторист-машинизи деп шынзылгаларны холга ап турган бис.
Кайнаар баарыл: өөренир бе, ажылдаар бе?
1966 чылда школаны дооскаш, шилилге кылып эгелээн мен. Көдээ ажыл-агый үндезиннерин школага-ла өөренип алган кижи ол адырны шилип алыр бе деп боданып турумда, Чадаанага өөренип чораан, үстүкү класстарга биске келген эжим Ондар Билчиир-оол меңээ Чадаанада орук черин сонуургадып, барып көөрүн саналдады. Иелээн эдержип алгаш, чеде бээривиске, инженери Юрий Байыр бисти деткип, өөренирин чагаан. Райкомга барып, тускай бижик ап алырын чагаан. Ол үеде тыва кадрларны белеткээр ажылдарны чорудуп, соңгаар өөренир улусту Кызылга шылгап турган. Томскунуң инженер-тудуг институдунуң орук факультединче бир олутче 9 кижи дужаагаш, өөренир ужурлуг үш кижиниң бирээзи кылдыр эрте берген мен. Өөренип чеде бергеш, дылга арай чегей турган мен, ынчанмайн канчаар, ол шагда орус дылдыг чон-биле харылзажып чораан эвес бис. Эки чүвези – өөредилге мурнунда бир ай ишти колхоз-совхозка дүжүт ажаап ажылдаар үеде өөрүм-биле харылзажып тургаш, чоорту шору апардым. Ынчалза-даа өөредилгеге бодаар, санаар, шыяр чүүлдерге эки, дыл-биле харыылаар эртемнерге чегей кылдыр эгелээн бол, институтту эки доозуп алдым.
Кол инженерден удуртукчуга чедир
1971 чылда институтту доозупкаш, Кызылдың Интернациональная кудумчузунда ийи каът ыяш бажыңда Тываның транспорт эргелелинге чеде бердим. Мени Шагаан-Арыгда район оруктарын харыылап турар организацияже кол инженер кылдыр чорудупкан. Бажың-балгатты-даа берген. Аңаа ажылдап чеде бергеш, бир дугаарында Кызыл – Ак-Довурактың асфальтылап каан оруунда эрги Шагаан-Арыг девискээринде кезек участокту кылыр даалга алган мен. Тулаалыг шынаага хөй көвүрүглер херек болган. Бир геодезисти кожуп каан. Иелээн санаашкыннарны кылып, чеже көвүрүг турарын, аңаа каш труба ажыглаа- рын – шуптузун санап кылып алдывыс. Саян-Шушенск суг шыгжамырының орнунче кирип турар ыяштарның шуптузун кыргыыр турган, ынчангаш көвүрүглер кылыр ыяшты оон кезип ап, Т-74 деп 2 бичии тракторлуг ажылдап турган бис. Ол шагда автогрейдер деп чүве турбаан. Тракторга кожуп алыр Д-20 грейдерни орук дескилээрде, бодум башкарып турдум. Бир дугаар кылган 12,5 километр хемчээлдиг оруум ол болган. Кызылдан келген комиссия эки-дир деп түңнээн. Дараазында чылын Ак-Довурак талазынче ажылдап чоруптум.
«Тываасбест» комбинады Ак-Довурак – Абаза оруун кылып каан, ол аразынга дыка хөй машиналар аргыжып турган. Ол орукту «Тываавтодорже» шилчидиптерге, паспортун катап кылып, ол орукту ажаап-хайгаарап, багай эвес ажылдаан бис. Бир чылын харын-даа партия обкомунуң шилчип чоруур Кызыл Тугу-биле шаңнаттывыс. Барыын-Саян арты деп үргүлчү хадыыр, хөртүктээр черниң 76 дугаар километринге тудугжуларның «Передовой» деп баазазы турган. Аңаа хар аштаар, элезин чажар машиналарлыг орукчулар ажылдап турган. Ооң-биле катай Кызылдың оруктарын база харыылап турдувус. Сайзыраңгай, улуг «Тываасбест» бүдүрүлгези Совет Эвилелинге сураглыг кылдыр ажылдап турар үеде Ак-Довурак аэропортунуң самолёт хонар оруун узадып, калбартыр ажылды кылган бис. Оруктуң эрги чадыын сөккеш, асфальт чадар техниканы Турандан эккеп алгаш кылдывыс. 1975 чыл чүве ол. Аңаа эки ажылдаан дээш, «Найыралдың поездизинче» путёвка-биле шаңнаткаш, Совет Эвилелиниң дыка хөй республикаларын, хоорайларын көргеш келген мен. Ажыл бүрүнү-биле доозулганда, дыка улуг шаңналдарны тывыскан: чиик машиналар, мотоцикл, соодукчу, телевизор чижектиг техниканы оочур чокка садып алыр талоннар берген. Менде чүү боор, аныяк кижиде, кайызын-даа албаан мен, СЭКП Обкомунуң Хүндүлел бижии-биле шаңнаткан мен. Бир дугаар ындыг улуг шаңналды студентилеп тургаш алган мен. Ынчан эң үнелиг шаңнал ол турган. Улаштыр-ла Чадаана– Хандагайты, Кызыл – Тээли, Хандагайты – Мугур-Аксы, Хандагайты – Дус-Даг оруктарын кылып, Орук эргелелинге кол инженер, начальник кылдыр ажылдап чораан мен. 2005 чылга чедир Тываның бүгү оруктарын «Тываавтодор» харыылап турган болза, орук ажыл-агыйынга чаартылгалар болуп, федералдыг болгаш регионалдыг автооруктар башкарылгазынга өскерилге болу берген. Федералдыг оруктар харыылаар албан черин коллегам Салчак-оол Санаа, а «Тываавтодорну» мен удуртуп турган мен. Ооң соонда «Тываавтодорну» «Тыва Республиканың орук агентилели» кылдыр эде адаан. А 2007 чылда агентилел ТР-ниң Орук-транспорт комплекизи болгаш харылзаа яамызы кылдыр эде тургустунган. Шак бо өскерилгелер соонда Күрүне кызыгаарының дирекциязынче ажылдап чорупкан мен. Аңаа 2009 чылдан 2020 чылга чедир ажылдадым. Орук-транспорт адырынга 38,5 чыл, бо черге 11,5 чыл – ниитизи-биле 50 чыл иштинде ажылдааным ол. Кайы-даа черге шаңнал-макталдыг кызып ажылдап чордум. Эң сактыр төөгүлүг шаңналдарым бирээзи – 1980 чылда Москвага болган Олимпиада көөр путёвка.
Хөй-ниити ажыл болгаш амы-хууда фронтуда
Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадынга соңгуттуруп ажылдааш, Тыва Республиканың бир дугаар ыдык ырызы, тугун бадылаар төөгүлүг болуушкунга киришкен-дир мен. Совет үеде Коммунистиг партияның кежигүнү турган мен.
Ийи оолдуг, бир кыстыг мен. Ортун оглум биле уруум мээң изим-биле Томск хоорайга дээди эртем чедип алганнар. Улуг оглум Кызылдың автоорук техникумун дооскан. Амгы үеде Ак-Довуракта орук черин даргалап турар, бичиизи Томскунуң инженер-тудуг институдун дооскан. Уруум Томскунуң харылзаа болгаш радиоэлектроника университедин дооскаш, Пушкин аттыг национал библиотекада ажылдап чоруур, үжелээн өглүг-баштыг, ажы-төлдүг. Эртем-билигге чедирип, өглеп-баштап, бажың-балгат-биле хандырып, ажыл-агыйга тургузуп, аайлап каан болгаш, ажы-төлүмнүң амыдыралынче дыка киришпес мен. Уйнуктарымны база хөлүн эрттир ылчыраңнадып, чассыдып турбас, шыңгыы кырган-ача мен деп санаар-дыр мен. Ачам-даа, кырган-ачам-даа ындыг чораан улус: бажын чыттап каар, «камбээт» садып бээр – ол-ла.
Номчуттунарынга дыка ынак мен. Поэзия-даа, прозаны-даа орус, тыва дылдарга номчуур мен. Эңдерик номнарымны Бора-Тайга школазында чедирип бердим. Шүлүктер-даа очулдуруп шенээн мен. Оларны Эдуард Мижитке хынадып, ажырбас деп үнелеткен мен. Чогум парлатпаан мен. Алексей Бегзин-оолдуң шүлүктерин кончуг номчуур мен. Моолда Чынак оглу Калзаң чогаалчыны, Лариса Рубальскаяны дээш-ле сонуургап номчуур авторларым хөй.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn