Бижээн шүлүктериниң утказы, аяны болгаш хөөнү номчукчуларга сонуурганчыг аныяк шүлүкчүлерниң бирээзинге Тимур Кадын-Наваны хамаарыштырып болур. Ооң чогаадыкчы ажылынга “чаяалгалыг шүлүкчү” дээн янзылыг үнелээшкиннер социал четкилерде бар. Оларның аразындан Долаана Кууларның “Чогаалдары чемзип быжарын күзээр-дир мен” деп бижээнин аныяк шүлүкчүнүң чогаадыкчы чоруунуң амгы байдалынга чөптүг үнелел деп санап болур.
Тимур Кадын-Наваның шүлүктерин “Шын” солунга мурнуку үеде ийи-чаңгыстап парлап турган. Аныяк шүлүкчүнүң чогаадыкчы ажылын “Шын” солуннуң “ВКонтактеде” 30-40 муң номчукчуларынга улам тодаргайы-биле таныштырар дээш, ооң элээн каш шүлүктерин бөгүнгү үндүрүлгеге парладывыс.
* * *
Сагыш таалаар, сеткил сергээр, хөглүг ыры
Саарлып баткан Чаа-Хөл хемим шулураажы.
Кара чаштан дыңнап өскен шак ол ырны
Катап база ам бир четкеш, дыңназымза.
* * *
Кыяр-өлең бүрүзүнде
Кылаңнашкан шалың суу дег,
Эң-не арыг сеткилиңниң
Ээреминде эштип чор мен.
Кады душкан хүнүмден бээр
Каткы-хөглүг чурттап чор мен.
Эскен чемиң үстүн амзаар
Эжиң болгаш, өөрүп чор мен.
БОЛЧАГ
Эртен эрте херел чашкан
Эртенги даң хаяазы дег,
Сеткилимни чылдып чоруур
Эргелииңге эрий бээр мен.
Кежээликтей хемде чайнаан,
Четчип үнген сылдыстар дег,
Чүден артык меңээ эргим
Хүлүмзүрүүң читпес эжим.
Кежээки хүн хаяазында
Кезек терек аразында
Чоон дыттың дөзүнейде
Болчаавыска дужуп кээр бис.
Айдың дүне карактарың
Ай херели сагындырар,
Ынакшылым оттуруптар
Ында күштүг сорунза бар.
Холуң тудуп, чажың суйбап,
Хондур сени чассыткаш-даа,
Кежээ келир болчаг шагын
Четтикпейн манаар-дыр мен.
* * *
Хайт-хойт деп-ле, сургап орар
Кады кырыыр эвес болза,
Каптагайның шуурган-хады
Таварары мыяда ийин.
Эки-багым эдип сөглээр
Эжим уруг эвес болза,
Өртемчейниң кызыл дылы
Өлүр шаптар болду-ла бе...
Ийи-чаңгыс мактай кааптар
Идегелим эвес болза,
Делегейниң кокпазындан
Тендиш дээри – чаңгыс илиг.
ТЫВАМ БОЛБАЙН
Саадак, чазын чүктевиткен
Сайын эрлер чурту кайдал?
Чавагазын салбактанган
Чараш кыстар чурту кайдал?
Ак-көк даглар камгалалдыг
Арыг хемнер доскуулдарлыг,
Торгу хээзи дег кокпаларлыг
Тоолзуг оран Тывам болбайн.
Кидис өглүг, тос чадырлыг
Кижилерниң чурту кайдал?
Хөөмей-сыгыт арыг салыр
Хөглүг чоннуң чурту кайдал?
Базырыктар, көжээлери,
Хаяларда бижиктери,
Эрткен оруун херечилээн
Эртинелиг Тывам болбайн.
Чеди Бурган эргий көрген,
Черге, дээрге чүдүп тейлээн,
Түрк уктуг көшкүн арат
Түрлүг чоннуң чурту кайдал?
Мөңге дожу чайынналган
Мөңгүн суглар шоорлап аккан,
Өгбе чоннуң төрээн чери
Өндүр ыдык Тывам болбайн.
АК-ТУРУГ
Хадымырлап, сырыннап, сериин чыдар,
Чашкы үем кокпалары изеттинген,
Хартыга дег чүгүрүктер чатты берген
Чарынныг-Арт, Улуг-Хову, Чиңге-Хову.
Чанган куштар ара хонуп дыжын алыр
Алдыы-Ооруг, Кара-Дыдым, Балдырганым.
Чалыы ишчи малчыннарның хонаштары,
Аалым-чуртум, төрээн черим делгемнери.
Чаа-Хөл бажы, Кожай бажы, Ак-ла-Хая,
Эзим-Адаа, Адыр-Бажы, Кара-Суумга
Чажымдан-на даглар кырлап, малым харап,
Эзир куш дег, хостуг чоргаар өзүп келдим.
Кадыр даглар аразындан шурап баткан
Улуг судал Чаа-Хөл биле Кожай хемнер
Кажанда-даа соглуп, кургап катпас болзун!
Улус-чонум эриин каастап, мөңге чорзун!
Ак-ла-Туруг, эң-не ховар кижилерниң
Кавайы болган эргим ынак сууру-дур сен.
Ак-ла-Туруг, эң-не чараш бойдус бүргээн
Каптагайның дываажаңы суурум-дур сен.
УСПА-ХӨЛҮМ
Уранхайлар ээлеп чурттаан,
Уран хээлер чуруп чалгаан,
Хөй-хөй хемнер уяланган,
Хөглүг ырлыг Успа-Хөлүм.
Улуг Моолдуң кодан, сууру
Улуг Тываа кожалашкан,
Төрел чоннар аралашкан,
Төнмес ырлыг Успа-Хөлүм.
Кудай-дээрниң дээдизи
Курбустунуң күзүңгүзү
Айдың дүне чайнап чыраан
Аян ырлыг Успа-Хөлүм.
* * *
Чедип алган эртем чокта — караңгы дүн.
Чедир бышпаан чогаал, шүлүк — дузу чок мүн.
Төрээн дылын чидирипсе — кара тамы.
Төөгүзүн уттувутса — дөңгүр шары.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9