Чылдың-на июнь айның сөөлгү субботазында Аныяктар хүнүн демдеглеп эрттирип турар. Бо удаа ол июнь 27-ниң хүнүнде найысылал Кызылдың Аныяктар өргээзинге болуп эрткен.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Аныяктар хүнүн таварыштыр байырын чедирген:
"Бөгүн бис чуртувустуң эң-не демниг, чүткүлдүг кижилериниң байырлалын — Аныяктар хүнүн демдеглеп турар бис! Бо чылын Тывага Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылы кылдыр чарлаттынган болганда, төрээн чуртувустуң келир үезин тургузар кижилерни хүндүткеп турарывыс ол-дур. “Ажылынга кызымак — амыдыралга ынак” деп тыва үлегер домакты сактып келиңер. Ак сеткилдиг кызымаккай чорууңар болгаш кайгамчыктыг салым-чаяаныңар-биле республиканың кол даянгыыжы болгаш чоргааралы силер дээрзин бадыткап турар силер» – деп, ол демдеглээн.
"Боттарыңарның күжүңерге кажан-даа чигзинмейн, кандыг-даа бергелерни дидими-биле ажып эртериңерни сеткилимниң ханызындан күзедим. Силерниң чуртталгаңарга дыка эки аргалар, а чаныңарга ынак өг-бүлеңер болгаш шынчы эш-өөрүңер кезээде чоруур болзун!" – деп, Владислав Ховалыг йөрээген.
Аныяктар хүнүнүң кол хемчеглериниң бирээзи – “Аныяктарга бараан болур” байырлыг хемчег Аныяктар өргээзиниң хуралдаар залынга болуп эрткен. Аңаа регионнуң ажыл-амыдыралынга идепкейлиг киржип, республиканың аныяктарга хамаарышкан айтырыгларын харыылап турар кижилер чыылган. Оларның аразындан Валерия Монгуш делегей чергелиг “Аныяктар фестивалы-2024” деп хемчегни эрттиреринге киирген үлүг-хуузу дээш Россияның Президентизиниң Хүндүлел бижиин алган. Ол ук фестивальга киришпишаан, Тываны төлээлээринге дузазын каткан.
“Ол аныяктар аразынга кончуг улуг хемчээлдиг фестиваль болган. Аңаа ниитизи-биле 180 ажыг чурт киришкен. Ол ышкаш бис база Тываны төлээлеп кириштивис. Тываның күрүне университединден, Аныяктар яамызындан идепкейжи аныяктар чорааш келдивис. Ындыг улуг хемчээлдиг фестивальга республикавысты төлептии-биле көргүзери улуг чоргаарал-дыр. Тыва национал хевивисти кедип алгаш, тыва оюннарны канчаар ойнаарын көргүзүп турдувус. Олар бистиң республикавысты магадап, чурукка кады тырттыржып кээп-ле турдулар. Бүдүн Россиядан 300 муң ажыг чагыг кирген. Ынчангаш ынаар кирери кончуг берге болган. Делегацияның удуртукчузу болганым улуг аас-кежик-тир” – деп, ол өөрүшкүзүн илереткен.
Аныяктар херектериниң талазы-биле яамының өөрүп четтириишкин бижиктерин Тываның социал хөгжүлдезинге болгаш өөредилге талазы-биле бот-эгелээшкиннеринге хүн бүрүде дузалажып ажылдап чоруур аныяк специалистерге тывыскан.
Оларның аразында Тыва Республиканың культурлуг өнчү-хөреңги эргелелин хынаар килдистиң консультантызы Аманда Кара-Сал шаңнал алганынга өөрүп четтиргенин илереткен: “Шак мындыг деңнелдиң өөрүп четтириишкин бижиин алыр кылдыр кииргенинге бодумнуң ажылдап турар коллективимге улуу-биле өөрүп четтирдим. Культурлуг өнчү-хөреңги объектилерин камгалап-кадагалаар адырда бир чыл чартык үе дургузунда ажылдап тур мен. Эргелелдиң ажылынче бодумнуң үлүг-хуумну хүн бүрүде киирер дээш кызыдып турар мен”.
Шак мындыг байырымныг хүнде чолаачы шынзылгаларын алган аныяктар база аас-кежиктиг болганнар. Бо хүн оларга уттундурбас болуп артар. Чолаачы шынзылгазы документ болурундан аңгыда, чуртталганың чаа чадазынче кирериниң болгаш бот-башкарлырының демдээ.
“Эң-не кол документилерниң бирээзи – чолаачы шынзылгазын шак мындыг байырлал хүнүнде ап турарымга сеткилимниң ханызындан өөрүп тур мен. Шылгалдаларга чартык чыл дургузунда белеткенгеш, бир дугаарында-ла дораан дужаап алдым. Дужаап алганымга бүзүревейн, өөрээнимден кайгап-харап турдум” – деп, Чинчи Соян өөрүшкүзүн илереткен.
Бо байырлыг хемчегниң кол сорулгазы анаа-ла шаңналдар тыпсыры эвес, а аныяктарның республиканың хөгжүлдезинге киирип турар үлүг-хуузу чугула болгаш эскертингир деп чүүлдү көргүзери болганын организакчылар демдеглээн. Республиканың политиказында база бир мурнады шиитпирлээр айтырыгларның бирээзинге аныяктарны деткиири хамааржыр. Ол эрткен-даа, амгы-даа, келир-даа үеде кезээде чугула айтырыг деп демдеглеттинер.
Тыва Республиканың Аныяктар херектериниң талазы-биле яамының Аныяктарның эгелекчи саналдарын деткиир төптүң директору Кежиктиг Тюлюш хоорай, суурларда кайда-даа аныяктарны дескизи-биле деткип турарын демдеглээн.
“Аныяктарга бараан болур” хемчег аныяктарның боттарынга чугула херек улуг хемчээлдиг федералдыг төлевилелдерден эгелээш хууда чедиишкиннерге чедир янзы-бүрү аныяктарны хаара туткан. Тывада аныяктарны деткип, боттарын көргүзер эптиг байдалдарны тургузуп берип турары кончуг эки.
Ол ышкаш республиканың чалыы 9 чурттакчызы Россияның хамаатылары болурун бадыткап турар бир дугаар паспорттарын байырлыг байдалга алганнар.
Тываның Чазааның Даргазының оралакчызы Алексей Сазан-оол база Баштайгыларның шимчээшкининиң регионалдыг салбырының даргазы Эртине Куулар 14 харлыг элээдилерге паспорттарны тывыспышаан, байырын чедирген.
Ол-ла оран-савага ТШО киржикчилери база дайынчы хөделиишкинер хоочуннары-биле аныяктар ужурашкан.
“Аныяк гвардияның” идепкейжилери ТШО хоочуннарының ассоциациязындан ТШО киржикчилеринге деткимчези болгаш дузазы дээш өөрүп четтириишкин бижиктерин база медальдарны алганнар.
Ужуражылганың киржикчилери бот-боттарының аразында ажык чугаалажып, ТШО киржикчилеринден айтырыгларны салып, оларның эрес-дидим чоруунуң дугайында төөгүлерни дыңнаан.
Аныяктар өргээзиниң даштынга ус-шеверлер хол-биле кылган ажылдарын делгеп, чыылган аныяктарга мастер-класстарны көргүскен.
2012 чылдан тура дойдан янзы-бүрү савалар кылып турар Арат-оол Бегзи ол хүн аякты кылырын сонуургаан кижи бүрүзүнге көргүзүп, аныяктарга бодунуң ажылын шенеп кылыр арганы берген. Ол оң талакы эрикте бодунуң студиязында база байырлалдар үезинде удаа-дараа мастер-класстарны эрттирип турар. “Бичии уруглардан эгелээш аныяктарга чедир сонуургап кээп турар улус хөй-дүр. Баштай эгелеп чоруур кижилерге эң-не белен аякты бөгүн кылып тур бис. Хөнектер, вазалар, тавактар дээш өске саваларны кылыры нарын. Бо ажылды кылып өөрениринге кижиниң чүгле күзели херек. Катап-катап кылып-ла турар болза, чоорту өөрени бээр” – деп, ол чугаалаан.
Кызылдың чурттакчызы Аржаана Монгуш көрүнчүктен каастап кылган чуруктарын делгээн. Ол 2-3 чыл дургузунда сонуургап, шинчилеп, шенеп келген ажылын Дарья Петриктиң онлайн курузунга 3 ай дургузунда өөренгеш, шынзылганы база алган. Тывада ам-даа шоолуг сайзыраваан уран чүүлдүң бир хевирин чагыкчылар эвээш-даа болза, ол дөмей-ле кылып турар. Республикадан дашкаар чагыкчылары база барын ол демдеглээн: “Бажыңын чаа тудуп алган улус бо чуруктарны 3-4 чедир алгаш баар. Соңгаар хоорайлардан безин чагыглар кирип турар. Бо ажылды кылыры берге. Көрүнчүктер чыпшырар эриг чук кадыкка хоралыг, када бээрге, анаа апаар. Ынчангаш албан камгалал масканы арынга кедип алыры чугула. Чурукту кылгаш, 3-4 хонук дургузунда кургаарын манаар”. Аржаана бо үеге чедир бир чыл дургузунда чагыглар хүлээп ажылдап турар.
Аныяктар өргээзиниң даштынга Баштайгыларның шимчээшкини янзы-бүрү шөлчүгештерни ажылдаткан. Патриотчу кижизидилгени сайзырадыры-биле “Лазертаг” деп аткылажыр оюнну ойнаткан. “Ийи командага 5-5 кижи 5 минута дургузунда ойнаар. Оюннуң сорулгазы – тукту алыры. Тукту хөй катап алган команда тиилээн болур. Бо оюнну Бүдүн Россияда янзы-бүрү назы-харның кижилери ойнап турар. Ооң мурнунда актар, кызылдар кылдыр чарлып алгаш, холдарында баглап алган пөстерин адыржыр “Зарница” деп оюнну ол солаан” – деп, Баштайгыларның шимчээшкининиң патриотчу кижизидилге сайзырадыр кол специализи Александр Кардаполов тайылбырлаан.
Футболкалар чараштап чуруур “Ди-ай-уай” деп шөлчүгешти чаштардан эгелээш аныктарга чедир аажок сонуургааннар. Бодунуң чуруп чараштап алган футболказын, чуруктарын боттары алгаш чоруп турганнар. “Баштайгыларның эртем делегейи”, “Чомпопаның кудумчузу”, “Баштайгы дуза” дээш Баштайгыларның шимчээшкининиң шөлчүгештери-ле хөй.
ТР-ниң Культура яамызының чанында аныяктар чөвүлелиниң даргазы Түмен-Байыр Монгуш Тыва үндезин культура төвүнүң “Хөөмей” академиязының аныяк ажылдакчылары-биле катчып алгаш, каргыраа, хөөмей мастер-класстарын, викторинаны эрттирип, ыр-шоорун чыылганнарга бараалгадып, аянныг номчулганы кылгаш, сөөлүнде күзелдиг кижи бүрүзү шүлүк чугаалаары-биле ажык микрофонну чарлаан.
Чадаг-терге спортунуң аваангыр аргаларын көргүзеринге школачылар мөөрейлешкен. Мындыг хемчег бир дугаар эртип турарын ооң организакчызы Константин Сат тайылбырлаан: “Бөгүн 26 чадаг-тергежи киржип турар. Чаңгыс дугуй кырынга халытпышаан, чыскаап каан төгериктерни дыйлаңнадыр эртери дээш оон-даа өске элээн каш чадаларны эрткен соонда, кижи бүрүзүнүң ойнап алган саннарын санааш, түңнелдерин үндүрүп, тиилекчилерни шаңнаар бис”. Бо чылын болуп эртер 4 маргылдааның бир дугаары эртип турарын ол немеди. ВКонтактеде “Кызыл Стан-Тим” деп бөлүк таварыштыр чадаг-тергежилер харылзажып, трюктар кылырынга белеткенип турарлар.
Ниитизи-биле Аныяктар хүнү бо чылын канчаар-даа аажок солун болгаш ажыктыг эрткен.
/ Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны Баштайгыларның шимчээшкининден алган.
“Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...