19 век. Чай төнүп, күс шинчи кирип, бүрүлер, оът-сиген саргарып, дагларның арга чарыктарында мыйгак-хараганнар оңа бергилээн. Ынчалза-даа чай бодунуң шиин салбаан, аяс көк дээрлиг таптыы кончуг, дыка изиг база эвес, кончуг эки хүн турган. Хемчик хемниң чыжырганалыг уну-биле тевелерде болгаш аъттарда чүдүрүп алган садыг-бараанныг кезек тывалар биле кыдат садыгжылар Кыдат чуртундан эртип бар чорааш, элезинде ойнап олурган бичии оолду эскерип каан дээр. Ол болза Хемчик хемниң эрикче үндүр чалгып каан элезининге 6-7 хар аразында Мааспан ойнап олурган. Эртип чыткан садыгжылар көөрге, суг элезини-биле чаражы-даа, уткалыы-даа кедергей хүрээ кылып алган олурган. Кыдаттар аът-хөлүнден, тевелеринден дүшкеш, оолдуң элезинден тудуп алган чүүлүн чарашсынып, кайгап көргеннер. Оон ол улус аразындан тывалар салым-чаяанныг кылдыр төрүттүнген төл-дүр дээш, эдертип алгаш, ада-иезинге чедип, аксы-сөзүн берип, эртем-билиглиг кижи чанып келир деп, чугаа кылып, дугурушкаш, бичии Мааспанны лама эртемге өөредири-биле ырак Төвүт чуртунче алгаш барганнар.
Ынчаар-ла 1863 чылда чеди хар ажып турар оол дүвү чок эртемни шиңгээдип өөренири-биле кедергей ырак чер – Төвүт чуртунче чорупкан. Өөренип чоруткан оглу, ис чок чиде берген кижи ышкаш, сураг баарга, ада-иези муңчулуп, муңгарап, ийлээр чыгыы сактып, ыглап каап, манап-ла чорааннар… Оон бээр хөй чылдар эрткенде, 1885 чылда, 29 харлыг кайгамчыктыг чараш, мерген угаанныг, эртем-билиглиг оол Тывазынче чоруп олурган…
Төрээн чуртунуң бойдузун көрүп, агаарын амырап тынып, таалап чорааш, Мааспан хенертен арттар кырында алдарлыг Алдан-маадыр өгбелериниң баштарын асканын көрүп кааш, дыка-ла девидеп муңгараан. Орук ара көргенин кады төрээннери болгаш чоок төрелдеринге муңгарап чугааланганын бо хүнге чедир салгалдары утпаан, сактып чоруурлар.
Мааспанның ынча хөй чылдар дургузунда өөренип алган улуг эртем-билии колдуунда тудуг хүрээ, архитектор база каасталга, чурулга турган. Аңаа немей төвүт, санскрит, кыдат, моол, англи, француз база орус дылдарга хостуг чугаалаар, бижиир.
Авамның сактыышкынындан алырга, өөренген соонда, чанып кээрде, Мааспан бөргүнде чиңзелиг чедип келген. Хан төрел улузундан дамчып келген чугаа-биле, чурагайны кончуг эки билир, чарынны акка көөр кижи дээр. Бир-ле чүүл болур деп баарга, эртежик чарын дүжүрүп, тодарадып кааптар чораан.
Чанып келген соонда, 1889 чылда, Мааспан Чавылдай оглу Монгуш өг-бүле тудуп, кырган-ававыстың авазы Чайлакай Озукаевна Монгуш-биле чурттап эгелээн. Улуг өгбевис Мааспан лама эртеминге ажылдап, арат-чонунга ачы-дузазын көргүзүп чурттап эгелээн.
Ооң чажында Хемчик хемниң эриинге тудуп олурганы хүрээни ол хевээр тудары-биле боду ышкаш эртем-билиглиг архитектор Кундан дээр моол эжи-биле (өске дамчыыр чугааларда архитектор төвүт лама база турган дээр) даалга алган-дыр. Хайдып Үгер-Даа ноянның удуртулгазы-биле 1905 чылда тудуп эгелээш, ийи чыл хире Тываның кожууннарының араттары-биле хүрээни тудуп үндүрген. Ол болза амгы Үстүү-Хүрээ.
Өгбелеривистиң болгаш ада-иемниң сактыышкыннарындан алырга, хүрээ тудуунга Даа кожууннуң араттары шупту киришкен болуп турар. Аъжын-чемин харыылаар кижилерни аалдарга үлеп, хуваап каар турган. Тудугга ажылдаар кижилерни база ээлчег ёзугаар дагзып турган. Араттар аът-хөлүн мунуп алгаш, ырак-узак дивейн, аалдарындан чедип келгеш, кончуг демниг, чурумнуг ээлчежип ажылдап турганнар-дыр. Тудугнуң малгажын ырак эвесте Бажың-Алаак девискээринден дажыглап, тудугга ажыглаар чудуктарны база-ла амгы Чадаана девискээринде кызыл дыттыг аргадан аъттыг-хөлдүг араттар сөөртүп, уран-шевер болгаш тывынгыр кижилер кара даң бажындан орай кежээге чедир ажылдап турган. 1907 чылда Даа кожуунга туттунган хүрээниң тудуун чаңгыс кадаг-даа кадавайн, кончуг шалыпкын, чүгле холдар ачызы-биле кыска үеде тудуп дооскан. Тывазынга балалбас исти арттырып, мерген угаанныг ус-шевер тудугжу өгбевис чүдүлгениң улуг шажын эртеминиң төвү болур Үстүү-Хүрээниң тудуунга киришкени онзагай. Үстүү-Хүрээни тутканы дээш, өгбевис Мааспан аът бажы алдын дег деңнелдиг шаңналды алган деп, салгалдан-салгалче дамчып келген чугааны бижидим. Чонда ады алдаржаан Чыраа-Бажындан салгал дамчаан ус-шевер Сарыг Догундаевич Кара-Сал база бажын ажыр улуг шаңнал алганын Чөөн-Хемчик кожууннуң хоочуннары сактып чугаалажып чоруур. Ол ышкаш тудугга киришкен өске-даа ус-шеверлерни болгаш шылгарааннарны шыырак белектер болгаш мал-биле шаңнап турган дугайында сактыышкын чугаалар өгбелерден дамчып келген.
Ооң соонда Моолдан келген лама эжи Кундан биле Мааспан Чавылдаевич Моол чуртунга баргаш, база бир хүрээни туткан деп, даай-авамның сактыышкынындан дыңнаан мен. Үстүү-Хүрээ тудуунуң дугайында ол мынчаар сактып чугаалап олурган: “Хүрээни тудуп тургаш, чаңгыс-даа кадаг кадап ажыглаваан, чоннуң туткан тудуу деп, авам, ачам таакпызын тыртып олургаш, оожум чугаалааш, чиктии кончуг өрү-куду көргүлээш, үнү оожумнап, сымыраны бээр турган. Үстүү-Хүрээ шаа барып бай-шыдалдыг улуг шажын эртеминиң төвү турган деп чүвени авамның сактып чугаалап олурганын кежээлерде сонуургап дыңнаар чораан бис. Ол сактып олурган үелери дээрге, алдан ажыг чылдар үези турган боор, чиге сагынмас-тыр мен. Чүге коргуп-сестип чугаалап чораан дээрге, репрессия чылдарында кырган-ачазы лама чораан дээш, бистиң өгбелеривис Монгуштар түрегделди, базындырыгны көргеннер. Оларның ажы-төлүн школа сургуулга албас, аал-оранында мал-маган дээш черле өөделиг чүү-даа чок кылдыр хавырып апаар турган. Ооң-на уржуу болган чадавас, чурттап олурган аал, өдек-хонаштарындан ырадыр көжүп, харын-даа өске кожууннарже көжер ужурга таваржып чорааннар.
Тудугну тудуп дооскан соонда, каасталга болгаш дерилгезин база бурганнарны чалап ап, хүрээ иштинге олурткан соонда, хүрээниң кол Камбы-ламазы Лопсан-Чамзы Хайдып ноянның кады төрээн дуңмазы хүлээп алган. Даа хуурактары болгаш лама башкылар улуг кичээнгейни эртем өөредилгезинче салып турган. Улуг эртемниг ламаларны Моолдан, Төвүттен чалап алгаш, тыва бичии оолдарны өөредип эгелээн. Хүрээге ниитизи-биле 200 ажыг лама чонга ачы-дузазын көргүзүп, шажын-чүдүлгени нептередип турган. Бир солун чүүл – хүрээге мал-маган база азырап турган: 300 хире чылгы, 60 ажыг саар инек, 700-800 хире өшкү-хой. Аңаа бөдүүн тыва араттар хүрээниң малын кадарып, өске-даа ажыл-агыйын кылып берип, амыдырап чораан.
Бистиң өгбевистиң туткан тудуу каржы-дошкун репрессияның аажылаашкынынга таварышкан. Чадаана хем унунга, ээн алаакка самдарарып орлуп калган ном-судурлар хат-салгынга салбараңнады хадып, чер-черлерде хүрээниң бурганнарын болгаш эт-севин тарады октап каапкан, чаасканзырай берген үр-ле үеде турган”.
Авамның кады төрээн акызы Бижик-Байыр Монгуштуң сактыышкынын киирейн: “Кончуг чараш Үстүү-Хүрээ туттунган, Мааспан кырган-ачавыс лама ажылын кылбышаан, хуурак оолдарны лама эртеминге өөредип чурттап турган. Хайлыг репрессия чылдары-даа эгелээн, хенертен дүне када боо-моңгулуг шериг хептиг улус келгеш, кезек ламаларны сүрүп алгаш чорупкан. Оларның аразында бистиң өгбевис Мааспанны база. Ооң соонда кайнаар барганы-даа билдинмейн, ис чок чиде бергеннер. Чамдык дамчыыр чугаа-биле, ламаларның боттарынга оңгарны кастыргаш, олче киир боолап өлүрген-даа дээр. Кайда, кандыг черде чыдары билдинмес. Улус-чонну коргудуп каапканы-биле, кым-даа, чүнү-даа чугаалаарындан коргар үелер турган. Ол хевээр кырган-ачавыс ис чок чиде берген”.
Улуг даайларымның чугаазы-биле алырга, Чадаана хемниң унунга бурунгу Даа кожууннуң ийи улуг хүрээзи турган. Оларны чон Алдыы-Хүрээ, Үстүү-Хүрээ дээр. Ынчан шажын культуразының төптери: Алдыы-Хүрээни – кожуун хүрээзи, Үстүү-Хүрээ- ни – ноян хүрээзи дээр турган. Чүге дээрге Даа кожууннуң нояны Монгуш Хайдып Үгер-Даа (Буруул ноян) бодунуң бот-идепкейи-биле Үстүү-Хүрээни холга ап, өрү Чайлаг-Алаакка туттуруп кылдырган. Төвүт архитектордан эгелээш, тудуг талазы-биле эртемниглерни чалааш, бистиң өгбевис Мааспанга баштаткан лама башкыларны, тыва араттарны эвилелдеп башкарган Хайдып Үгер-Даа кончуг ат-алдарлыг ноян чораан дээр.
ТАР тургустунган соонда, революция тиилээн. Даа кожуунну Чөөн-Хемчик деп адай берген, чызааны Чадаана хоорай деп солуй адаан. Москвага кадржаан Кол Тывыкы ТАРН-ның бажынга саадапкан соонда, эмин эрттир хувискаалчааннар Үстүү-Хүрээни үрегдеп, ламаларны адып шиидип узуткааннар.
Төрелдеримниң сактыышкынындан одуруглар: “Үстүү-Хүрээ аалывыстан элээн ырак-даа болза, көстүп турган. 1939 чылдың күзү эгелеп турда, бис ынчан бичии 9-10 харлыг улус аът-хөлдү мунупкаш, аалдарывыстан үнгеш, Чадаана хоорайны, Үстүү-Хүрээни көрүп четкен бис. Хүрээге кирип келиривиске, ламалар-даа чок, иштиниң каас-чаражы-даа кедергей, ол хиреде ээн болган. Аңаа бурган чуруктары, шаң-кеңгирге, үрер ак туңнар, ламалар олурар олбуктар, чараш ширээлер-даа бар. Оон орай күс апарганда, бир эртен оттуп келгеш көөрүмге, чараш дуганнар-даа, хүрээ-даа көзүлбес болган. Эштерим-биле чеде бергеш көөрүвүске, каракка чаржынчыг кылдыр үрегдеп, ханаларын бузуп каапкан болган. Хүрээниң эт-севи, ном-судуру салгын-хатка хадып чытканын көрген улус бар. Чадаананың Алдыы-даа, Үстүү-даа хүрээлери ынчан дүн удур репрессияга таварышканы ол.
1992 чылда XIV Далай-Лама Тывага моорлап келгеш, Чадаана хем унунда бурун шагның чүдүлгезиниң төвү – энерелдиг оран-сава бар-дыр деп баш удур билип каапкаш, Чадаананың Бора-Булак ховузунга-даа доктаавайн, дорт Үстүү-Хүрээге чедип келгеш, «Чулазы өшпээн… Хүрээниң бурганнары ам-даа дириг дир» — деп чугаалажыр турган.
Тыва Чазактың даргалары Үстүү-Хүрээ тудуун чоннуң тудуу кылдыр чарлап, чонну кыйгырган соонда, база-ла кожууннардан, хоорай-суурлардан тыва чон ачы-дузазын көргүзүп чедирген соонда, чаа улуг делгем хүрээге чединген бис. Хүндүлүг тыва чонувустуң катап тургузуп берген чаа хүрээзин ус-шеверлеривис каастап шимеп, бурганнарны чалап эккеп дээш оон-даа өске ажылдарны шалыпкын кылганының ачызында алдарлыг хүрээвиске чүдүп тейлээр, лама башкыларывыстың ачы-дузазын алыр аргалыг апарган бис.
Мааспан кырган-ачавыстың тыва чон аразынга салым-чолу ханныг репрессияның уржуундан эки-ле билдинмейн арткан деп хараадап чоруур бис. Кырган-ававыстың ачазы Мааспан Чавылдаевич Ак Монгуш Улуг Актың эдээн чурттаан, тайга-сындан хап баткан Ак хемниң эриинге Ак Монгуштардан 1856 чылдың күзүнүнүң башкы айында, кончуг эки аяс хүнде төрүттүнген. Өөнүң ишти кырган-ававыс Чайлакай Озукаевна Монгуш чүгле 3 хар бичии турган.
Улуг өгбевис Мааспан Ак Монгуш узун шыырак, чижеглей чугаалаар болза, 1 метр 95 сантиметр (2 метр ажыг деп чугаалар база бар) хире дээр. Калбак, делгем хөректиг, холу-буду узун шыырак, кончуг шимченгир, улуг көк карактарлыг, шевергин думчуктуг, ак шырайлыг, сарыг бажының дүгү дыдыраш, кезээде арны чазык, хүлүмзүрүп алган чоруур дээр. Дамчыыр чугаадан бистиң өгбевисти Мааспанны (Максим) орус кижи дижип-даа турган. Тыва аът мунуп алырга, ийи буду черге бичии-ле четпес деп дамчыыр чугаа бар. Ол өгбевистиң чырык сарыг бажының дүгүн, ак шырай-арнын дөзээн салгалдары бо хүннерде-даа бистиң аравыста төрүттүнүп чоруур. Биче сеткилдиг, кижизиг, топтуг чаңныг, улуг-бичени хүндүлеп билир, ал-боду өскелерден ылгалдыг онзагай бүдүштүг, улуг эртемниг лама кырган-ачавыс 10 ажы-төлүнүң (7 кыс, 3 оол) ынак ачазы чораан: улуг оглу Дарбаң-Хаай Мааспанович Монгуш, өөнүң ишти Ликей Ырлааровна Монгуш. Улуг оглу Дарбаң-Хаайның 15 ажы-төлүнден амгы үеде 2 кижи арткан. Бирээзи, Тыва театрның хоочуну, ТР-ниң улустуң артизи Серепаа Дарбаң-Хааевна Монгуш. Ооң сактыышкын чугаазындан алырга, авазы 15 ажы-төлдү божааш, өстүрүп азырааны дээш «Маадыр ие» медаль болгаш өске-даа шаңнал- макталдарны ап чораан алдарлыг ие.
Дарбаң-Хаайдан бичиизи Байыр-Белек Монгуш, ооң оглу Сергей Каа-Хем кожуунда чурттап чоруур.
Байыр-Белектен бичиизи Даңзы-Белек Монгуштуң 10 ажы-төлүнүң улуу Чеченмаа Кызыл кожууннуң Каа-Хем суурда чурттап чоруур.
Даңзы-Белектен бичиизи Сайын-Белек Монгуштун оглу Сергей ТР-ниң иштики херектер сайыды чораан генерал-дыр. Одан Монгуш Сайын-Белектиң соонда төрүттүнген. Амгы үеде Победа суурда чурттап чоруур Демир-оолдуң ачазы. Одандан бичиизи Сундуй Монгуштуң хеймер уруу мээң авам Хочун Сундуевна. Авамның 10 ажыг ажы-төлүнүң хеймер уруу мен бо бүгү сактыышкыннарны чыып бижип олурарым бо. Өске-даа ажы-төлдериниң уругларын бижиир болза, солун арнынга хөй апаар.
Мааспан Чавылдаевич Монгуштуң арын-шырайындан эгелээш, аажы-чаңын дыка эки дөзээн кижи, улуг оглу Дарбан-Хаай. Улуг-даа, бичии-даа улус адашкыларның арын-шырайының дөмейинге билбейн, салчаптар чораан. Ынчангаш өгбевистиң бодунуң чуруу чок болганда, аңаа кончуг дөмей улуг оглунуң чуруун солуннуң номчукчуларынга бараалгаттым.
Тывага алдарлыг сарыг шажынның эртем төвү Үстүү-Хүрээниң оран-савазының тудуунга киришкен улуг өгбем дугайында Ак Монгуш уктуг өгбелеримниң, төрелдеримниң сактыышкыннарын кысказы-биле бижидим.
/ Татьяна ООРЖАК.
Мааспан Ак-Монгуштуң 3-кү салгалы, ТР-ниң
алдарлыг ажылдакчызы, «Тыва» КТРК-ның хоочуну, Россияның Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Чуруктарны авторнуң
архивинден алган.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn