| Е.С. Кенденбильдиң 100 харлаанынга |
Чаагай үүлем деңзи караан
Чая базып өөртүп чору.
Айны, хүннү, ада-чуртту
Алгап ырлаар салымымны
Чонум берген буяны деп
Чоргаарланып чоруур-дур мен...
(Е. Кенденбиль)
Тыва театрның хоочун артистериниң бирээзи чораан Россияның болгаш Тываның алдарлыг артизи, күрүне шаңналының лауреады, шии артизи, ыраажы Екатерина (Оржунмаа) Седип-ооловна Кенденбиль сентябрь 27-де Сүт-Хөл кожууннуң Хөл-Өөжү деп черге төрүттүнген. Ачазының кылбас-ла чүвези чок: чазаныр, эм оъттар кылыр, хөөмейлээр, ырлаар, тоолдаар, эрес-шоваа кижи чораан. Шору өзүп келгенде, авазы чок апарган. Ол ачазының төрелдериниң аразынга, төрээн чериниң каас-чараш бойдузунга таалап өзүп келген. 1938 чылда Кызыл-Тайга эге школазынче өөренип кирген. Ооң соонда Чадаанага, Кызылдың каттышкан школаларынга өөредилгезин уламчылаан. Хоорай черге кээрге, көдээден келген уругга, бүгү-ле чүве онза, солун, өөрениринге таарымчалыг болган. Ол удаваанда кызымаккайы-биле эки чурум-сагылгалыг өөреникчилер санынче кире берген. 7-ги классты доозуп турда, бир дугаар театр студиязы ажыттына бээрге, школа концерттериниң идепкейлиг киржикчизи болуп, үргүлчү ырлаар, аянныг шүлүк номчуур турганындан, ынаар кирериниң шылгалдазын кончуг эки демдектерге дужаап алган. Ону ыры салбырынга киирген. Катяның өөредилгеге чүткүлдүүн, өткүт, чараш ырлаары аажок боорга, башкызы немелде дирижёрлаарын база тускай өөредип турган. 1954 чылда ук өөредилге черин чедиишкинниг дооскаш, бүгү назынын төрээн театры-биле холбаан. Театр артизи болуру аңаа ындыг-ла белен эвес болган, ынчалза-даа арга-дуржулгазы улуг эштериниң дузазы база бодунуң тура-соруккур ажылының ачызында таварышкан бергелерни ажып эрттер аргазын тып алыр чораан.
Екатерина Кенденбиль бичии уруглар ролюндан эгелээш, улуг мерген угаанныг кырган-аваларга чедир хөй-ле уттундурбас овур-хевирлерни ойнаан. Ооң баштайгы ойнаан овур-хевири С. Токаның “Дөңгүр-оол” деп шиизинде пионержи уруг Бичилекти, дараазында өлүм чок “Хайыраан ботта” Салбакайның ролюн шынныы-биле ойнааны көрүкчүлерни магадаткан. Оон эгелээш-ле Екатерина Седип-ооловна хөй санныг концерттерге тааланчыг хоюг үнү-биле ырлап, кол овур-хевирлерни көрүкчүлерниң сагыш-сеткилинче уттундурбас кылдыр киир ойнап, салым-чаяанының көзүлбес узун удазыннарын улус-чонга шөйүп, бараалгадып чораан чоннуң чүректеринде ынак артистериниң бирээзи бооп, балаттынмас ис кылдыр арткан.
Ховар салым-чаяанныг артист Екатерина Кенденбиль үш ажы-төлүнүң эң-не эргим ынак авазы, өөнүң ээзи хөгжүм чогаалынга улуг үлүг-хуузун киирген композитор – Ростислав Докур-оолович Кенденбиль.
Тыва уран чүүлдүң, тыва театрның сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киирген, алдар-ады сурагжаан артист Екатерина Кенденбильдиң сактыышкынындан: “Театр дээрге-ле бистиң чогаадыкчы өг-бүлевистиң чуртталгазы. Хууда амыдыралывыс-даа театрдан эгелээн, ол бистиң намдарывыс-тыр. Ажыл-биле өг-бүле чарылбас харылзаалыг, эптиг-демниг болза, амыдырал-чуртталга-даа быжыг болур дээрзин эрткен үелерден көрдүм. Эртип келген оруумда каалама ажык чүве турбаан. Ынчалза-даа эки кижиге дужуп, өг-бүле тудуп, ажы-төлдүг болуп, оларны төлептиг кижилер кылдыр өстүрүп алганывыс бистиң кол-ла аас-кежиивис ол. Уран чүүлүвүс-даа бисти чалгынналдырып чораан. Хуулгаазын театрымга 55 чыл ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үндүм. Бо үениң иштинде 200 ажыг орус, тыва, даштыкы классиктиг шиилерге кол овур-хевирлерни ойнап, хөй санныг концерттерге киржип, чондан хөйнү өөренип, чонумга бараан болуп келдим.”
Ол 2005 чылда мөчээн.
Ирина ООРЖАК, А.С. Пушкин аттыг ном саңының редактору.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn