Тыва Республиканың Бии-Хем, Каа-Хем кожуун чагыргалары Тывага чаңчылчаан аът спортунуң сезонунуң 2026 чылда ажыдыышкынын кылып, аңаа тураскааткан чарышты организастап эрттирерин эрткен чылын хүлээнип алган турган. Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының шилчип чоруур кубогун чылдың-на аңгы-аңгы кожууннарга дамчыдып хүлээдири чаагай чаңчыл болу берген. Девискээринде байлактарлыг ийи кожууннуң алдын тывыштыг «Тардан-Голд», «Ойна» алдын уургайлары, орук кылыкчыларының «Восток» кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилели, чаа үениң негелдезинге дүүштүр бурунгаар хөгжүп эгелээн «Новый Базас», электри удазыннары шөер «Омега» бүдүрүлгелери деткикчилер болган. Тыва Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг, Тыва Республиканың Дээди Хуралының Даргазы Каң-оол Даваа Бии-Хем, Каа-Хем кожууннарның чагыргаларының удуртукчуларының киржилгези-биле күрүне шаңналдарын, Тываның Көдээ ажыл-агый яамызының хүндүлел бижиктерин, өөрүп четтириишкин бижиктерин, суй белектерни Бии-Хем болгаш Каа-Хем кожууннарның чылгычыларынга, амгы үеде чылгы өстүрүп чоруур аныяктарга интернационалчы уран чүүл коллективтериниң күүселделери-биле чергелештир тывысканынга сеткил-хөөнүм көдүрлүп туржук...
Ада-өгбелер бурун үелерден бээр бо хүннерге чедир аътты чүгле мал азыраарда, аңнаарда хөлге кылыр эвес, а спортчу хевирлерге-даа ажыглап келгенин байырлалга сөс алганнар онзагай кылдыр тайылбырлап чугаалааш, келир салгалдарга өнчү кылдыр арттырып бээриниң дугайында демдеглеп турдулар.
Баштайгы салыгда аныяк чоруктуг аъттарның чарыжынга Таңдының Балгазындан Найыр Оюннуң, мунукчузу Саид Оттукайның билдилиг башкарып мунган доруг аъды эрткен. Төнүшке ийи дугаарында Чөөн-Хемчиктиң Бажың-Алаактан Агыыжык Монгуштуң дөрт харлыг кара аъды келген. Мунукчузу боду болган.
Хайыракандан Алдын Ондарның үш харлыг доруун Лодой-Дамба Куулар мунган, үш дугаарында төнүшке кирип келген, дөрт дугаарында Кызыл кожууннуң Кур-Черден дөрт харлыг Алексей Монгуштуң боразы (мунукчузу Дармажап Ахмед), беш дугаарында Барыын-Хемчиктен Айырат Содунамның мунган калдар аъды суглук ызырып, сүрүштүр маңнажып кээп, ээлеринге акша шаңналдарын чаалап бергеннер.
Ийиги салыгда аныяк чүгүрүк аъттар үнген. Чөөн-Хемчиктиң Иймеден Найыр Донгактың доруу эртип келген. Мунукчузу – Ай-Сүрен Ондар. Ийи дугаарында Эрзинден Демир Даргий-оолдуң Демир-Хая Балдир мунган доруг аъды келген. Үш дугаарында Чеди-Хөлдүң Элегесте Алексей Монгуштуң калдар чаваазы кирип келди. Мунукчузу – Вячеслав Оюнаров. Тес-Хемниң Оо-Шынаадан Алаш Шалыктың доруг аъдының мунукчузу Арам Серен-оол – дөрт дугаар, а беш дугаарында Сүт-Хөлден Мерген Монгуштуң Кандвин Хомушку мунган калдар аъды халдып келген.
Үшкү салыг – улуг чыраа аъттар чарыжы. Аңаа Чөөн-Хемчиктиң Хайыракандан Алдын Ондарның Аңчы Ондар мунган он харлыг доруг аъды эрткен. Ийи дугаарында Кызыл кожууннуң Сукпактан Айдыс Салчактың тос харлыг калчан доруг аъды сүрүштүр халып келди. Мунукчузу – Найдан Салчак. Өвүрнүң Хандагайтыдан дуржулгалыг чылгычы Артемий Дагбыштың калдар аъды үш дугаарында төнүшке кирип келди. Ону Адыгжы Хуурак-оол мунган. Аңаа сүрүштүр дөрт дугаарында Таңдының Успенкадан Мерген-оол Ооржактың сес харлыг, Садыя Ондар мунган доруу, беш дугаарында Сүт-Хөлдүң Кызыл-Тайгадан Айбер Күжүгеттиң кара малы төнүшке кирген. Аъттың мунукчузу – оглу Алдын-Даш Күжүгет.
Улуг челер аъттарның дөрткү салыынга Кызыл кожууннуң хоорай чергелиг Каа-Хем суурундан Радомир Иргиттиң Ай-Хаан Монгуш мунган доруг аъды эрткен. Чөөн-Хемчиктен Дайза Монгуштуң Дашибе Күжүгетке мундурган калдар аъды ийи дугаарында келген. Чеди-Хөлдүң Элегестен Эдуард Долаанның (мунукчузу – Көжер-оол Оюн) аъды үшкү шаңналга төлептиг болган. Дөрт дугаарында төнүшке кирип келген доруг мал Белек Монгушка хамааржыр. Аъттың мунукчузу – Эртине Седип. Беш дугаарында халып келген мал – Кызыл кожуундан Аяс Хомушкунуң тос харлыг доруу, ооң мунукчузу – оглу Күдер Хомушку.
Бешки салыгда Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөлден Айдаш Доржунуң Аганак Монгушка мундурган кара аъды эрткен. Ийи дугаар келген аът – Улуг-Хемниң Торгалыгдан Орлан Санчының беш харлыг калчан-доруу, мунукчузу Сонам Алексеевич болур. Үш, дөрт, беш дугаар аъттар база Улуг-Хемнии. Чаатыдан Эрес Эртинениң калдар аъдының мунукчузу Сүрен Ыданчап үш дугаарында, Торгалыгдан Байыр Доржунуң Сүрен Домбаага мундурган, Иштии-Хемден Буян Шойдааның Арандол Даваага мундурган бора аскыры сүрүштүр келирге, алды, чеди, сес дугаарында Барыын-Хемчиктен Иван Сарыгларның Начын Сат мунган калчан-шилги, Кызыл кожууннуң Сукпактан Ай-Хаан Хажыттың Иргит Айдаш мунган шилги, Эрзинниң Булуң-Бажыдан Эчис Чунчумааның Очурбат Седиповка мундурган доруг аъттары төнүшке сүрүштүр кирип, шаңналдарга төлептиг болганнар.
Алдыгы салыгга 1 метр, 40 сантиметр хемчээлдиг тыва аъттарның 25 километр хемчээлдиг чарыжынга Улуг-Хемниң Торгалыгдан Валерий Белектиң алды харлыг шилги аъды эрткен. Мунукчузу Мөңге-Назын Чамыяң. Барыын-Хемчиктиң Аксы-Барлыктан Аяндай Күжүгетттиң сарыг аъдын Сармат Монгуш билдилиг мунгаш, эрткен аъттан хензиг-ле секунда озалдааш, ийи дугаарында төнүшке кирген. Үш дугаарында Улуг-Хемниң Шагаан-Арыгдан Виктор Чаш-оолдуң калдар аъды келген, чеди харлыг аъттың мунукчузу – Начын Чаш-оол. Төнүшке дөрт дугаарында Кызыл кожууннуң Кара-Хаактан Петр Ондарның сарыг-доруг аъдын Самир Күжүгет мунупкаш, дөрт дугаарында келди. Беш, алды дугаарында Барыын-Хемчиктиң Барлыктан Эрес Бойдунуң дөрт харлыг шилги аъды болгаш Кызыл кожууннуң Кара-Хаактан Андрей Сааяның кара аъды халып кирген. Баштайгызының мунукчузу – Онза-Маадыр Намнан, ийиги аъттың мунукчузу Экер Салчак болган. Чеди, сес дугаарында маңнажып кирген аъттар – Таңдының Хадыңдан шилги аът биле Чөөн-Хемчиктен Бадый Кууларның калдар аъды. Шилги аъттың ээзи Артыш Монгуш, мунукчузу Артыш Куулар, а сески черге кирген калдар аъттың мунукчузу Артыш Монгуш болган.
Алды салыгга бирги черлерни ап, чогуур хемчээлдерге эрткен аъттарның ээлеринге «Лада-Нива» чаа машиналарны, ийиден сески черге чедир эрткен аъттарның ээлеринге 300 муңдан 70 муң рубльге чедир акша шаңналдарын, аъттың ээлеринге болгаш мунукчуларынга медальдарны байырлыг байдалга тывыскан.
/ Вячеслав МОНГУШ,
күш-ажылдың хоочуну, «Чаа орук» солуннуң кол редактору.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...