Төк кээп дүшкен, төрүттүнген черим – күчүлүг Улуг-Хемниң ол чарыында Чаа-Хөлдүң бир булуңу. Кончуг-даа байлак, чараш оран. Эдерге – хек, базарга – көк Ортаа-Хем. Ында Сайыр-Аксы деп чер чүве. Ортаа-Хем — кат-чимис биле-даа, аң-мең-биле-даа байлак оран. Ооң дап-дал ортузунда соок кара, амданы бир тускай, арыг, кылаңындан дүвүнде даштары чинчилер дег тода, чараш Ортаа-Хеми агып чыдар. Ол тайга-сыннарның бедиктеринден эгелээш, күчүлүг Улуг-Хемче киир аккан, бедик сыннардан тывылган, олар дег күштүг мен дээнзиг, чиңге-даа бол шапкыны аажок агып чыдар хемчигеш чүве.
Ортаа-Хемге болгаш оон ыңайлаарга, бедик-бедик, мөңге кара-ногаан пөштер-биле шугланган сыннарлыг, кайы ырактан кайгамчык каас-чаражы илдең Куйлуг-Хемге шаг-төөгүден Кыргыстар чурттап чорааннар. Олар кыш, час боорга, Ортаа-Хеминге, а чайын, күзүн Куйлуг-Хеминче көже бээрлер. Аң-меңниң ында кандыызы-даа бар. Олар ынчан бөлүк-бөлүү-биле өшкү-хой-биле холуй-даа оъттап чоруурлар чүве. Кадыр туругларлыг бедик сыннарынга, хаяларынга муңгаранчыг улуг мыйыстары дээрде шаштыккан дег те-чуңма хертейе берген харап тургулаар, а чамдыкта мырыңай өдекче Таңдының ээзи адыг-мажаалай-даа моорлап кирип кээр. Ындыг таварылгаларда боо-биле атпайн, хола паштар дагжадып тургаш, үндүр чалаптар турганнар. Аң-мең чеже-даа кижи базып каа дег хөй болза, ол үеде чүгле аксынга өй кылдыр аңнап алыр, төрүүр болгаш чаш төлдерлиг аңнарны шуут атпас, оран-таңдызынга кончуг-ла ынак, хумагалыг турган-дыр, тыва кижи ынчан. Кат-чимис сүстүме, эргек бажы дег честек-каттар суг базар-баар чер чокка чаттылып үнер, аъттың даваннары кыза берген, дөрт даванында кызыл уктар кетсип каан дег болур чүве. Ол бойдусту камгалап, кадагалап, хумагалап чораанының утказы чаң- гыс — келир салгалдарга ол-ла хевээр каас-чаражы, бай-байлаа-биле арттырып каары!
Ачам 12 кады төрээннериниң эң улуу кижи чүве, оларның аразында чүгле ийизи кыс. Олар шупту улуг акызын кедергей дыңнаар, ооң сүмезин хүлээр, бот-боттарынга өмек-дөмек болуп дузалажып чораан, кыдыындан кыра оожум-томаанныг, ол хиреде ажыл дээнде кежээ-шалып, сөс-домаа чечен-мерген алышкылар (Кыргыс Килен, Опай, Ойдупай, Солдуп, Дыртык болгаш өскелер-даа) болгай.
Мен ынчан чаа-ла 6-7 харлыг турган боор мен. Өөвүс Куйлуг-Хемге чүве. Чай эртип, шала күскээр, эртен-кежээ сооксумаар апарган үе. Чоогувуска Быйлаң-оолдарның өө чайлап чыткан. Оларның менден 1-2 хар бичии оглу бар чүве, ол дуңмам-биле иелээ хой-өшкүвүс кадарар турган бис. Даң адар, ачам мени: «Тура халы, уруум, чаа, уйгужу болбас, хоржок" — дээрге-ле, чеже-даа уйгум кээп чыдыксазымза, тура халааш, өөвүс чоогунда соок кара сугга арным шаптапкаш, чемненгеш-ле, куруттарывыс кармактапкаш, хой-өшкүлеривис кадарып үнүптер турган бис. Авам, мен 3 хар чедип турумда, чаа-ла 28 харлыг тургаш, ол үеде кедереп турган хамчык — быжар-думаадан чок апарган деп сөөлүнде дыңнаан мен. Ол үеде бичии уруглары 3 хар чедерге-ле, айбылап, бичии тос-карактан кочалдарга сугладып, чээргеннедип, будуктадып, өшкү бажы достуруп дээш аап-саап ажылдарга өөредип эгелээр, а 6-7 харлыг кижи дээрге ёзулуг хой кадарып билир кижи турган.
Ол ам 1930 чыл чаа-ла ажып турган чылдар боор, шала чүвениң байдалы оожум эвес, чеже-даа хем-далай кежир болзувусса, "Хувискаал, ында-мында хүрээ-хиитти узуткаан, лама башкыларны сүрүп аппарган, эргиниң артынчызы" дээн ышкаш сөстерниң ужу-кыдыы дөмей дыңналып кээп тургулаан. Өөвүске ачамның дуңмалары кезек-кезек болгаш чыглы бээр, оожум, боданып каап чугаалажып орарлар, олардан бо сөстер ийи-чаңгыс кулаамга дыңналырга, бичии кижи утказын билбес турган мен.
Бир-ле хүн дүъш соонда хава ыдывыс Көстүкпен ынаар куду хемче-ле углай ээрип хүнзеди. Акыларым бирээзи шал-бул бир-ле чүве көзүлдү дээни дыңналды, мен хем куду көргеш, чүве-даа көрүп чададым. А ыдывыс ээрип-ле турар. Кежээ шала имиртиңней бергенде, ачам акыларым Чадамба, Сундуй-биле катай мал-маганын кажаалап, одун салып, шайын хайындырып, Чадамба акым хооруп каан бичии тараазын уур-балага соктап эгелей бергенде, ыдывыс мырыңай аалывыс дужунда ээргени дыңналды. Ачам тургаш: "Барып көрүптейн, оолдарым" — дээш, үнүптү. Бичиимде дыка дөскелчок турган мен, ачам, акыларым шыңгыы-даа болза, мени чассыдарлары аажок чүве. Ынчангаш-ла боор оң, кезек оргаш, чээрген киирип эккээйн дээш, үне халааш, ачамның кайдазын билип алыр дээш, дыңнааланып эгеледим. Өөвүстен ырак эвесте өзен иштинде ыдывыс ээргизинче халып чорупкаш, хенертен ийи кижини көрүп кагдым. Бирээзин ачам деп танып кааш, улам дүрген кылаштааш, ачам чанынга баргаш, ора дүшкеш көөрүмге, идик-хеви элээн түреңги байдалдыг, бажында довурзак бөрттүг эр кижи олурар болду. Ол кижини топтап көре бээримге, черле ындындан могап шылааны аргажок, ооргазында шарып алган чүктешкилиг, ай чырыынга арын-шырайы чогум чазыы аттыг, чырып, хүлүмзүрүп орар ышкаш болду. Ачамның ындазында дүвүреп-даа, өөрүп-даа орарын эскерип кагдым.
Ачам мени: "Бичии кижи улуг улус чугаазы дыңнавас хоржок, уруум. Эртен эртежик туруп, хой кадарар сен, барып удуп чыдывыт шүве. Акыларың эртен Тос-Теекте Садар акың сугже баар херектиг улус" — дээш, мени чедип алгаш, өгже аппарып, дөжээмге чыттыргаш, шуглап, акыларымга чагып кагды.
Оон даартазындан эгелээш ачам шоолуг чүве ыыттавас, дүңзеде таакпызын үр-ле тыртып, боданып-ла олурар апарды. Каш хонук эрткенде, бир хүн ачам акыларымның хооруп соктап каан ийи хире аяк тараазын, куруттар, хайындырган ээгилер пөске шарып белеткеп алгаш, чоруур дей берген. Мени кагбазын дилеп шаг боорумга, бодангаш, эдертип алды. Өөвүстүң турар черинден элээн бедик, өрү, кадыр туругларлыг сыннарже бар чор бис. Ачам боду быжыг даянгыыштыг, оозу-биле орук баштап, таварышкан улуг даштарны чайлады идип, ыңай каап, өрү чүткүдүп-ле олур. Мен ам канчаар, эдерген кижи, соондан чыда калбас дээш, дер-бус шаалаар, ыйыдып, чүткүп-ле үнүп олур мен. Элээн ыыт-дааш чок үнүп келгенивисте, көөрүмге, барган черивис — Куйлуг-Хемниң эң хөй куйларлыг чери болду. Ачам дыш ап орупкаш, дерин чодуп, ыңай-бээр көрзүнүп, ылавылап, бир-ле черни дилеп олурары илдең. Оон туруп келгеш, мени холумдан чедип, элээн ыыт чок тургаш чугаалады: "Уруум, сен бээр келгениңни болгаш кымны көргениңни кымга-даа чугаалава шүве". Мен ачамның карактарынче көөрүмге, шириини аттыг боорга, шала корга аарак: "Чаа, ачай, кымга-даа ыыттавас мен" — деп дүрген-не харыыладым. Эң улуг куйже чоруптувус. Куйнуң бүдүн инек-даа кылаштап кире бээр хире аксынче чоокшулап орувуста, хенертен бисче уткуй кижи үнүп келди. Бисти көргеш, ол амырааны илдең хүлүмзүрүй каапкаш, дораан шала бодамчалыг апаргаш, ачам-биле экиилежип, мээң чаагым чассыда аарак суйбапкаш, куй аксынга ачам-биле олуруп алдылар. Мен ашактар оожум хөөрежип олурар аразында куйнуң иштинче бүдүү кирип, иштин эргий көөрүмге, мүн-не чырык, кургаг болгаш арыы-ла аттыг, бир азыында черде шыва тон чадып каан, ооң бажында чүктешки. Куйнуң дөрүнде калбак даштар кырында кызылзымаар пөстү чада салгаш, ооң кырында калбаа улуг кижи адыжы хире, узуну бир карыш ажыг хире чиңге саазыннар көзүлдү. Оларны чыый салган кылыны база карыш дурту хире. Дыка сонуургап турар мен. Бис кожа аалдың бичии оглу-биле акыларымны эдерип дыка куйлар кезиир турган бис. Каттап суг чорааш, улуг-биче куйларга бо-ла таваржыр чүве. Ынчан ам тостан бичии сыгырааларлыг боор, олар дораан дола бээрге, улаштыр куйлар дилеп, ойнап чоруп каар чүве болгай. Чамдык куйларның иштинде аң-мең чыдыны-даа бар боор, чамдыктарының ханаларында бижиктер азы чуруктар бар боор чүве. Ынчангаш куйда чурттап турар кижи бар боорга, дыка сонуургап, тоол-домакта дег дээш, кедергей сонуургап турар мен. Ачам мени үр-даа болбаанда кый дептерге, чеде бээримге, танывазым эр кижи ачамның эккелген чеминден чүгле аяк хире чиңге-тарааны бодунуң ыяштан чазаан бичии аяанче куткаш, арткан чемин албаан болду. Мени көрүп кааш: «Бээр кел, өпей! Дыка өскен-дир сен, мен сээң акайың-дыр мен» — дээш, ол лама акым мээң бажымны бодунче ээй тырткаш, чыттап кагды. Акымдан бир-ле тайга-таңдының эм оъттары артыш-шаанаксып келди. Ол дыка дүрген ачамче бир-ле чүвени суна каапкаш: "Шыгжап чоруур сен, акый, улуска черле көзүлдүрбес, чазын оът-сиген ногаарарып турар үеде Бурган-Даанче углай чажып каар сен" — дидир. Ачам ыыт чокка дуңмазын куспактааш, карааның чажын бүдүү чода каапкаш, мени четкеш, хая-даа көрүнмейн, бедик черден хая-дашты козурадыр бадыпты.
Мырыңай кежээликтей өөвүске чанып келдивис. Акыларым хой-өшкү, инек-малын киирип алган, үстүг дең чырыында бирээзи идиин септеп улдурган, бирээзи тараа хооруп соктаан олурарлар.
Ол таварылганы кымга-даа ыыттаваан мен. Чоорту уттундуруп каан, бичии кижи уттуп алган болдум. Чүге дизе ачам ол дуңмазының дугайында черле ыыттавас, ынаар ол куйларже ооң соонда барбас боорга, айтырарындан сестип чоруп тургаш утканым ол боор.
Дараазында чайын ол-ла кезек аалдар база бот-боттарындан ырак эвес кылдыр Куйлуг-Хемге хонгулап алганнар. Бир-ле хүн демги-ле кожам, кады хой кадарар дуңмам Быйлаң-оол-биле хой кадарып чорааш, дүъште хой-өшкү девээлеп чыдыптар аразында сыннарже көрүп алгаш оргаш, хенертен сактып келген мен! Ам үр-даа апарган, акайым-даа ында кайда боор, шагда-ла чанган боор деп бодапкаш: "Че, дуңмам, доо куйларны кезиилем!" — дээримге, чөпшээрежипти. Кады халчып үнүптүвүс. Ачам-биле чораан куйувустуң оруун сактып-сактып элээн туруг-хаяларны бадып-чоктап чорааш, мүн-не тып алдым ышкаш. "Бо куйнуң иштинче кирээлем дуңмай" — дээримге, дуңмам бажын согаш кылгаш, куйнуң аксын дилеп, дүргени кончуг дырбакталып үнүптү. Дуңмамның соондан дая сыптарындан халбактанмышаан бар чорумда, кырымче бир-ле чүве чуглуп келди. Алгырбышаан, даштарны козурадыр дагжатпышаан чуглуп бар чыткаш, бир дашка ылдыртынгаш, туруп келгеш көөрүмге, мээң кырымче күжүр дуңмам чуглуп бадып келген болду. Ол мени тоор-даа хире эвес, дөрт-даяктап тура халып келгеш, чүве-даа ыыттавайн, хаяны куду халып бадыптарга, мен база соондан ужа-тура-ла баттым эвеспе. Элээн ырак черге адаанга келгеш, оожургап, идик-хевивис, баш-бужувуста ызыртынган оът-сигенни, балыг черлеривис суйбап, аштап, элээн ыыт чок тур бис. "Угбай! Ол куй иштинде кижи олурду! — дээш, дуңмамның үнү сириңейнип, сымыраны аарак чугаалаарга, дораан лама акымны сактып келдим. Ачам-биле чугаавысты сактып келгеш, ачамның "кымга-даа ыыттавас сен, уруум, көрдүң бе, дилээм ол сенден" деп катап-катап чагыын сактып келгеш, чүнү-даа ыыттавайн, дуңмамга хөрээмде хойлап алган курудум берип, оожургадып тур мен. "Оожурга, дуңмам, карааң санзары ыйнаан азы кандыг-бир дазыл боор оң, аңнар киир сөөртүп каан боор" — дээримге, "Чок, угбай. Шынап-ла, кижи олурду, хөрээ чанагаш, эдээнде идик-хеви хевирлиг, пөстер бар чорду, караан шийип алган олурар ышкаш чорду" — дидир. Ылап-ла лама башкы акым ол деп сагыжым эндевейн билип кагдым. Быйлаң-оолга кымга-даа ыыттавазын чагааш, куйже кирип чораан кижи бооп, бир черге оруп-оруп, "Улуг дазыл бар чүве-дир, дуңмай" — деп мегелеп турумда, орайтап каан. Хойларывыс ай деп алгаш чаныптывыс.
Аалга кээримге, ачам, акыларым шала дүвүрээн, сүрүп чоруур деп олурар. Чүге орайтап каанывысты ачамга чугаалаар ужурга таварыштым. Ачам мээң чугаам дыңнааш, мени чүге куйларже чорупканымны, куйлар кезивес, бойдустуң база бир хуулгаазын чурумалдары-дыр, ынчап болбас дээнзиг кончуп-кончуп чугаалааш, үр-ле ыыт чок кежээледи.
Ол чай ынчаар эртти. Күзүн Ортаа-Хемче уурук-сууруктап көжүп баткылап келгенивисте, акыларым аревэ кежигүнүнче кирип, бирээзи Даг-Алтайже өөренип чоруур дээн уруглар, оолдар санынче кирди. 1930 чылдарның төнчүзүнде агаар-бойдус дыка өскерлип, чер-делегей бүдүнге өртке алыскан чүве дег кежээки дээр кып-кызыл апаар апарган. Дайынны оштап турган деп улуг улус сымыранчып турарлар чүве. Мен ол үеде Куйлуг-Хем бажынче үр-ле көрүп тургулаар турган мен. Бодаарымга-ла, лама акывыс бедик, күчүлүг Куйлуг-Хемниң бажында олуруп алган, бүгү чүве эки болзун дээш, буянныг судурларын номчуп, йөрээлдерин бис- че — шынаада чонунче, бүгү чуртувусче тарбыдап чорудуп орган дег сагындырар турду.
Сөөлүнде, улуг апарганымда, (АРЭВЭ, бижикке өөренгенивис, МЧАЭ-же шупту араттарның киргени, Ада-чурттуң Улуг дайыны үезинде фронтуга дүн-хүн чокка дузалажып ажылдап чораанывыс, дайын соондагы берге чылдар дээш элээн дүвүренчиг чылдар эрткен) чоорту билдингени болза, ачамның бир дуңмазын лама башкыга өөредири-биле каш малды тыва кадайлыг кыдат садыгжыга бергеш, 5 харлыг турган кижини кыдат садыгжыга кошкаш, Таңгыт чуртунче чоруткан чүве-дир. Ол аңаа өөренгеш, 20 хар үезинде чанып келгеш, Улуг-Хемниң Ээр-Хавакка турган хүрээниң база бир эң эртемниг ламазы болуп ажылдап, чонун эмнеп чорда, революция эгелээш, хүрээни узуткааш, лама башкыларны тударын туткан, билдинмес угже аппаарын аппарганда, аныяк эмчи ламаны бир-ле улус салып чорудупкан. Ол та каяа элээн 2-3 чыл ишти тояап, түреп чорааш, ук-төөгүден өгбелери Кыргыстарның чурту — Куйлуг-Хемге кээп, бичиизинден билир куйларының бирээзинге лама кижиниң ёзулалын кылыр ужурга таварышкан болуп турар. Куйлуг-Хемче баарда, ол чырыкта чорбайн, чүгле караңгыда чоруп, кады төрээннериниң өглеринге кирип ужурашпаан болуп турар. Та канчап, кымдан ийик, эң улуг акызынга ужурашканы ол. Улус көрүп кааш, бисти «контрлар» деп баар, хоругдай бээр, тудуп аппаар дээн бодал-биле бистиң өөвүсче безин кирбээни ол.
Үениң каржы-дошкунун, берге турганын бо чүүл безин херечилеп турар. Ачамдан алган бир аяк тараазын ол хүннүң-не бичиилеп, а сөөлүнде мырыңай 1 тараа арткыжеге чедир чигеш, доо оранче төре аралчып дээрге, база шын эвес, мага-боду үрелбээн хевээр, а угаан-сагыжы бо оранда чок — мындыг байдалче (медитация) киргени ол деп ачам аарып чыда, меңээ чугаалаан кижи. Ачамны черле куйже келбезин, ажы-төлүн бодап, лама дуңмазынга кээп, ооң-биле чүү-даа болу бээрге, мага-бодунга дээй бербезин кедергей-ле чагып дилээн болду. Ынчангаш ачам дуңмазын кымга-даа, безин кады төрээннеринге ыыттаваан. Сөөлүнде чоокку 1980 ажыг чылдарда Тыва телевидениеге кады хой кадарар дуңмам Быйлаң-оол ол лама башкыны ынчан көргенин бир-ле дамчыдылгага чугаалап турду. Шак ындыг төөгүнү Куйлуг-Хемниң куйлары шыгжап чыдар. Улуг-биче аай-дедир аастарлыг 100 ажыг куйлар — төөгүнүң чажыт херечилери.
Автордан: Ол лама өгбевистиң ады Кыргыстар хүрээзиниң эң улуг башкыларының аразынче кирген, ам-даа Ээр-Хавакта ында эмчи Бурганының чанында бижикте «Кыргыс Хелиң — Ортаа-Хемден» деп бижикти номчуп болур. Мен бодаарымга, авам суглар — бичии уруглар Кыргыс Хелиң башкыны куй иштинге орда көрүп каан үеде ооң байдалы амгы Бурятияда башкы дег судалы соп, хан-дамыры ажылдап турган чыгыы. Оон башкының та канчап барганы билдинмес тывызык бооп арткан. Ону ам чүгле мээң кырган- ачам — авамның ачазы билир турган боор.
/ Алдынай-Мөңгүней КЕНДЕН.
2026 чыл, июль 31.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn