Март 8 – Бүгү-делегейниң херээженнер хүнүнде, частың чараш башкы байырлалында, эр-даа, кыс-даа төл чырык черге чаяаттынып төрүттүнүп кээрге, ава кижиге оон улуг белек турбас дээрзин амыдыралдан көрүп чоруур бис.
40 чыл бурунгаар шак ындыг белек кылдыр төрүттүнгеш, ам бо хүнде Тыва Республиканың алдарлыг артизи, В. Халилов аттыг Тываның күрүне филармониязының уран чүүл удуртукчузу, Тываның В. Тока аттыг күрүнениң симфониктиг болгаш Тываның национал оркестрлериниң хөгжүмчүзү, Тывада бир дугаар дээди эртемниг тыва виолончелист Айдың Сергеевич Седиини чугааже чалаан бис. Ам аңаа сөстү дамчыдар-дыр бис:
– Ада-өгбем ук-төөгүзү Ак-Туругнуң Кара-Суг бажындан эгелээн. Седии деп фамилия ачамның талазындан кырган-ачам Седии Монгуштуң адындан укталган дээр чораан. Ооң ады фамилия апарбаан болза, Монгуш фамилиялыг чоруур турган-дыр бис.
Ада-ием Сергей Шурукуевич, Наталья Балчымаевна Седиилер Ак-Туругдан көшкеш, амгы үеде Арыг-Үзүү суурда чурттап турарлар. Оларның аразы чаңгыс хар – 68, 69 харлыг улус. Авам бүгү назынында школага орус дыл башкызы болуп ажылдаан, ачам — токарь. Өг-бүледе 4 кады төрээннерниң үш дугаары кылдыр 1986 чылдың март 8-те авамга белек кылдыр төрүттүнген төөгүлүг мен. Улуг угбалыг мен, ооң соонда акым ам аравыста чок, бодумдан бичии кыс дуңмалыг мен.
Уруглар садынга “Койгунак”, “Дииңчигеш” дээш өске-даа биске өөредип турган ырлардан аңгыда, Уран биле Салбакай дугайында кожамыкты база бадыргылаар турган мен. Ылаңгыя төрелдер чыылган черлерге улуг улус бо-ла ырлады бээр. Школа кирер үем чедип кээрге, Арыг-Үзүүде бажыңывыска ачамның талазындан төреливис болур, кырган-ачам деп чугаалап өзүп келгеним чонга таныттынгыр композитор Кадыр-оол Бегзи чедип келген. Хөй чугаа чокка мени машиназынга олурткаш, Кызылга эккелген. Ыр-шоорга, уран чүүлге сундулуг оол-дур дээш, Р. Кенденбиль аттыг республиканың уругларның уран чүүл школазынче ол киирип каан...
Ол школаже 7 харлыымда киргеш, 9 класска чедир өөренген мен. Ынчан школаның аңгы оран-савазы чок турган үеде хөгжүм талазы-биле кичээлдер Политчырыдыышкын бажыңынга (амгы Культура яамызының оран-савазы) эртип турган болза, ниити билиг кичээлдери Кызылдың 14 дугаар школазынга болуп турган. Кожууннардан келген сургуулдарны ол-ла школадан ырак эвесте “Алёнушка” уруглар садынга чурттадып турган. Ол үеде школаның директору Маргарита Аркадьевна Григорова турган. Р. Кенденбиль аттыг республиканың уругларның уран чүүл школа-интернады 1999 чылда аңгы оран-савалыг апарганда, Виктор Сергеевич Чигжит директорлап турган.
Тыва радиодан бодун дыңнаан
Ынчан ол школага ыры талазы-биле башкылавайн турган болгаш, бир-ле хөгжүм херекселин шилип алырын башкылар сүмелээрге, морин хуурну шилип алган мен. Бир класска ону дыка сонуургап, ойнап өөренип турумда, башкым мени бо-ла концерттерге киириштирер турду. Бызаанчыга ойнаар эжим-биле мени эдертип алгаш, “Тыва” КТРК-ның радиозунга бижидип-даа турган. Биске, бичии оолдарга, ол дыка солун болуушкун болуп турган. Арыг-Үзүүге чанып келгеш, ада-ием чанынга радиодан бодумнуң марин хуурга ойнап турганымны дыңнаанывыс уттундурбас. Ынчангы 1993 чылдың тыва радионуң архивин көдүрер болза, ол бижидилге бар бооп чадавас. Бир хүн сонуургап көрзе деп бодап турар мен.
Чаңгыс харааданчыг чүүл, морин хуурга өөредип турган моолдаар башкым (адын мынчага билип ап чадап чоруур мен) 2 класска келбейн барган. Бир катап коридорга турган фортепианога “...ак-көк дээрде булуттар көжүп...” дээш ол үеде аажок нептереңгей турган ырыны борастап ойнап турумда, Наталия Семёновна Правосуд деп фортепиано башкызы эскерип кааш, 2 чыл фортепианога ойнап өөреткен. Оон Саида Биче-ооловна Сарыглар башкыже шилчидер ужурга таварышкан. Мында орус дыл билбезим чылдагаан болган.
Морин хуурну сакты берген
Канчаарга-даа, эң баштай холга тутканым хөгжүм херексели морин хуур болгай. Беш класска өөренип тургаш, катап база морин хуурга ойнаксаам кээрге, куюмнап, ол хөгжүм херекселин шуут сакты берген мен. Фортепианога ойнаарга, чараш, ындыг-даа болза чаңгыс базарга, үн ток дээш төнүп каар, а морин хуур игил ышкаш, хөгжүм үнү кижини бир-ле черже эдерткен дег уламчылалдыг чоруп каар. Ону сактып келгеш, кударап чоруп турумда, Алина Александровна Оюн башкы игил клазын чыый берген. Мени ап алырын ажыы-биле дилээш, ынаар кирген мен.
Морин хуурга ойнап турган баштайгы билиглерим игилди шиңгээдип алырынга дыка дузалаан. Башкывыс биске нота аайы-биле К. Ашастинниң нарын хөгжүм чогаалдарын игилге ойнадыр турду. 8-9 класстарга кээривиске, А. Чыргал-оол аттыг Кызылдың уран чүүл училищезиниң (амгы колледжиниң) 4-кү курузунуң программазын ойнадып турган. Ынчан-на башкывыс бисти ол училищеге улаштыр өөрениринге белеткей берген турган хевирлиг. Оон аңгыда бисти кезээде концерттерге киириштирерге, игилге ойнаар талазы-биле училищениң башкыларынга таныттынгыр апарган бис. Ынчалдыр 9 класска чедир өөренгеш, Р. Кенденбиль аттыг республиканың уругларның уран чүүл школазының игил клазын 2002 чылда доостум.
Ара дүшкен чиик бодал
Күстен эгелеп училищеге өөренир деп бодалдан өске, сактыр-бодаар чүве чок, суурумга чоруп турумда, хенертен школавыс директору Виктор Сергеевич долгап келгеш, Кызылче кыйгырты берген. Чедип кээримге, кады өөренип турган чаңгысклассчым Ильза Сендажы-биле кады Новосибирскиниң уран чүүл колледжизинче дужаап чоруур силер дээн. “Келир үеде сени виолончель деп хөгжүм херекселинге ойнаар ховар хөгжүмчү болур кылдыр белеткээр бис” — деп, директор чугаалаан.
Холумга чаңгыс катап тудуп-даа, көрүп-даа көрбээним, билбезим-даа хөгжүм херекселинге ойнап өөренип алзын дээш, соңгаар чорудуп турарын улуг-ла херекке албайн, Новосибирскиниң колледжизинче кирбейн барзымза-даа, оода улуг хоорайны көрүп алгаш, августа Кызылдың уран чүүл училищезинче дөмей-ле өөренип кире бээр мен деп быжыг бүзүрелдиг, шала чиик бодалдыг турганым шын чүве. Абакандан ырадыр чер чорбаан бичии кижиниң шаам ол турган боор.
“Ол чүң чүвел?” — дээн
Новосибирскиниң А.Ф. Муров аттыг хөгжүм колледжизинге шылгалда дужаар хүн-даа келген. Чаңгысклассчым Ильза пианино ойнакчыларының аразындан шылгалдазын эки дужаап кире берген. Мен виолончель ойнаар улус аразынга шылгалда дужаар ээлчээм кээрге, игилим тудуп алгаш, кире бээримге, “Ол чүң чүвел?” – дижип, каттыржып, шылгалда хүлээп турган башкылар шуут кайгай берген. Бистиң-биле башкывыс Алина Александровнаның кады чорааны дыка эки болган. Башкым виолончель талазы-биле кирер деп турарывысты чугаалаарга, колледжче виолончельге 7 харлыындан тура өөренген улуска шылгалда чоруп турарын тайылбырлааш, оода беш чыл ол хөгжүм херекселинге өөренип алгаш келиңер дээш, мени шылгалдаже киирбес дей берген.
Дүжүп бербээн
Уругларның уран чүүл школазын дооскан кижи-дир деп катап-катап ыйыдып тургаш, башкым черле дүжүп бербээн. Ол өөредип турганы эң-не нарын хөгжүм чогаалын меңээ ойнадыпкан. Ынчан ол комиссияга олурган башкылар шуут кайгап, кыжырыыры чидип, шыңгыы дыңнай бергеннер. Улай-улай каш-даа хөгжүм чогаалын ойнаткан соонда, ам-на карактары улгадып, игилди сонуургап, чарашсына бергеш, бир чыл белеткел курузунга шенээр бис дээн. Ол башкылар меңээ альт биле виолончельге ойнап бергеш, кайызын шилип алыр сен деп айтырган. Виолончельди дыңнап турарымга, игилге дөмей, ынчалза-даа ында игилде чок чавыс үннер бар болган. Шилилгени кылгаш, виолончель деп хөгжүм херекселин ам-на холга тудуп танышкаш, белеткел курузунче кирдим.
Чыл дургузунда 9 чыл өөренген улустуң деңнелин чедип алыры тоң берге айтырыг апарган. Ооң кадында Тывага чаа-ла таныттынгыр апарып, башкыларымның чугаазы-биле алырга, игилге шыырак ойнакчыларның санынче кирип, элээн бажым бедик тудуп алгаш чоруп турган болзумза, мында кым-даа эвес, бүгү чүвени эгезинден катап эгелээр апарган мен. Ону ажып эртери берге болганын чажырбас мен, ындыг чүве турган.
“Шыдавас диин бо, чадап кааш, Тывазынче чана бээр ыйнаан” деп чигзинип турган хүлээп алыр комиссияның чамдык башкыларынга өжешкенимден бе, даң бажы 05.00 шактан дүнекиниң 12.00 шакка чедир чүгле ооң кырынга турупкаш, бар шаам-биле кызып өөренип турдум. Өске өөрүм хүнде чүгле 3 шак өөренир турду. Ынчап тургаш, белеткел курузун эрткеш, бирги курсче шылгалданы чиик дужаап кире берген мен. Ынчан Кызылга башкыларывыстың бисти өөредип турган билииниң деңнелиниң бедиин ам-на билип, дыка-ла үнелээн мен. Ол дээш ам-даа сеткилим ханызындан башкыларымга четтиргеним илередиксээр-дир мен.
Четкеш, ашкан
Бирги курска кады өөренип турган өөрүмнүң соондан чоруп олурган болзумза, ийиги курска олардан дудак чок ойнап эгелээш, үшкү курска, шынап-ла, бүзүрелдии-биле өөрүм ажыр ойнаптар апарган мен. Игилдиг шылгалда дужаап турумда, каттыржып турган башкыларым ам бо-ла мактай кааптар, өскелерниң мурнунга үлегер кылдыр мени чугаалаар болу берген. Ол колледжти чедиишкинниг дооскаш, эш-өөрүм аайы-биле Красноярскының күрүнениң хөгжүм болгаш театр академиязынче киргеш, беш чыл өөрендим.
Новосибирскиде виолончельге өөредип турган башкым Станислав Александрович Овчинников М.И. Глинки аттыг күрүне консерваториязынче өөренир сен дээш, мени салбайн, катап эгилдирип алырын дыка кызыткан. Красноярскыда академияның башкылары, ылаңгыя виолончель башкызы Татьяна Михайловна Лисенкова мени салбас дээш, ол хоорайның хөгжүм театрының оркестринге виолончель ойнаар хөгжүмчү кылдыр ажылдавышаан, өөренир арганы берген. Сөөлүнде дыңнаарымга, ол ийи хоорайның башкылары дыңнажып каапкаш, удур-дедир мени хунаажып турган болду.
Делегейниң кандыг-даа оркестрлеринге чоргаар ойнап болур чугула академиктиг хөгжүм херексели – виолончельге мени өөреткен бо башкыларымга ам-даа мөгейип, четтиргеним илередиксеп чоруур мен. Ол хөгжүм херексели, шынап-ла, мээң сеткил-сагыжымче дыка ханы кире берген. Ону оон уштуру кажан-даа болдунмас дээрзин билир мен. Бүгү назынымда чарылбас “эжим”-дир.
Дээрже үнүп бар чытканзыг
Ол эжимден аңгыда, оон-даа күштүг сеткилимни доюлдурган эжим – Айлаң. Ооң-биле академияга үш дугаар курска өөренип тургаш, чаңгыс чер чурттуглар чыглыр черге таныжып алган мен. Даартазында катап ол уруг-биле ужуражыксаам кээр, черле хоржок болган. Тып чеде бергеш, ханы чугаалажы бээримге, бир тускай делегейден келген кижи ышкаш сагындырган. Ооң чугаазындан көрүп көрбээним сарлык мал дугайында болгаш Алтай-Тыва кызыгаары чоокшуладыр тайга-таскылда чурттап чоруур ада-иезиниң мал малдап чоруур амыдыралын дыңнааш, дыка сонуургаан мен. Ынчан ол Красноярскының эмчи колледжизинге өөренип турган.
Ынчалдыр эрттир хөөрешкеш, 2011 чылдан тура кады өг-бүле болуп, бо хүнде үш ажы-төлдүг, эп-найыралдыг эгин кожа чурттап чор бис. Улуг уруувус Лейчана Красноярскыга төрүттүнген, ам 9 класс доозар. Уруувус чуруурунга сундулуг, гитарага база боду-ла ойнап өөренип алган. Ортун оглувус Сайын-Белек Улан-Удэге төрүттүнген, ам 4 класс. Оглувус бүгү талазы-биле дески кижи. Спортка-даа, уран чүүлге-даа сундулуг. Бүгү чүвени дыка дүрген шиңгээдип алыр. Чоорту бир-ле талазындан салым-чаяаны дештип үнүп кээр боор деп эскерер чордувус. Эң бичиизи Анжели 4 харлыг, уруглар сады барып турар. Амгы үеде өөм ишти Айлаң Марс-ооловна Республиканың уруглар эмнелгезинде эмчи сестразы болуп ажылдап чоруур.
Кады чурттаан эжимниң ада-иези Марс-оол, Екатерина Иргиттерниң чурту Тываның база бир чараш булуңу – Мөңгүн-Тайганың Мөген-Бүренге бир дугаар четкеним черле уттундурбас. Арай деп суурга чеде бээрге, улаштыр көдээде малчын катым, кат-иемге чедери белен эвес болган. Оруктарның бергезин чугаалап канчаар, ынчалза-даа бедик даглар хүрээленген долгандыр бойдустуң чаражын магадап ханмаан мен. Суурдан кежээ үнүпкеш, чоруп олурувуста, орук дагже бедип үнүп-ле олурган, сактырымга, дээрже үнүп бар чыдар чүве дег, сылдыстардан өске көстүр чүве чок, шуут чоогап келген дег болган. “Бо кайда чедип келген кижи боор мен?” деп кайгап-даа, кадыр-берт оруктардан коргуп-даа...
Аалга дүне келгеш, даңгаар эртен дыңнап чыдарымга, даштын хаваннар-даа кыргыраан ышкаш болган. Бо хире ырак черде хаваннар безин азырап турар, шыдаар-дыр аа деп бодапкаш, өгден үнүп келгеш, корга берген мен. Кажаада сүртенчии кончуг дүктүг инектер аразында уругларым авазы Айлаң шагда-ла туруп келген, эрестии кончуг сарлык саап халып тур. Дыңнаалай бээримге, сарлыктың эдери хаванныы дег дөмейлешкек болган. Бир дугаар сарлык малды ынчан танып көргеним ол.
Ол хевээр Мөген-Бүренче чайгаар тырта бээр апарган. Чылдың-на чангаш кээрге, ол тайга-таңдының кайгамчык сорунзазы, арыг агаары, чонунуң эвилең-ээлдээ кижиге дыка улуг күш киирер, сагыш-сеткилге чиик, эки апаар боор чорду.
Хөгжүм, сеңээ ынак-тыр мен!
Академияны 2012 чылда дооскаш, кады өөренип турганым, ам хөйге билдингир апаргылаан эштерим Адыган Айыжы, соктаар хөгжүмнүң “хааны” Байлак Монгуш дээш өске-даа хөгжүмчүлер 10 кижи Кызылга концерт көргүскен бис. Оон Байлак биле мени Тываның национал оркестринге ажылдаарын сүмелээн. Дыка сонуургалдыг ажылдап чоруй, амыдырал аайы-биле Бурятияның күрүнениң академиктиг опера болгаш балет театрының оркестринге ажылдаары-биле өг-бүлем алгаш чорупкан мен. Кол чылда- гаан – чурттаар оран-сава хандырылгазы болган. Шынап-ла, чеде бээривиске, керээде айытканы ёзугаар шуптузун хандырып берген.
Эки ажылдап турдувус. Аңаа оглувус төрүттүнген. Долгандыр ажыл-амыдырал аайлажып-даа турган болза, кайывысты-даа дөмей-ле Тываже тырткаш турар боорга, керээниң хуусаазы төнерге, узадып алырын дилеп турда-даа, чанып келген бис. Катап база Тыва национал оркестрже ажылдап киргеш, ол оркестрниң оюн-көргүзүүнүң күштүүн, хөгжүмчү эш-өөрүмнүң профессионал деңнелиниң бедиин магадап чор мен. Делегейни дескиндир кезип, каяа-даа баргаш, чоннуң сагыш-сеткилин куюмналдыр бадырыптарга, чоргааранчыын чүү дээр! Ол ышкаш амгы үеде В. Тока аттыг Тываның күрүнениң симфониктиг оркестринде виолончель хөгжүмчүзү болуп ажылдап турар мен. Ол оркестрниң хөгжүмчүлериниң профессионал деңнели дыка бедик. Кандыг-даа делегей чергелиг нарын хөгжүм чогаалын чайлыг ойнаптар. Тываның база бир бедик деңнелдиг профессионал коллективиниң кежигүнү болганымга чоргаарланып чор мен.
Үнүп келген 2026 чыл В. Тока аттыг күрүнениң симфониктиг оркестриниң тургустунганындан бээр 60 чыл юбилейлиг чылы болуп турар. Бо юбилейге уткуштур эрткен чылдан тура улуг ажылдарны, чижээ, симфониктиг оркестрниң концерттерин удаа-дараа чонга көргүзүп, классиктиг хөгжүмче чоннуң сонуургалын оттурар сорулга-биле делегей чергелиг чонга таныттынгыр апарган фильмнер, мультфильмнер саундтректерин бо оркестрниң ойнап күүсеткен концерттери удаа-дараа аншлаг кылдыр эрткилээнин көрүкчүлер билир. Мырыңай көрүкчүлерниң дилээ-биле катап-катап ол-ла концерттерни чарлаптарга, чаңгыс хүн билеттер төне бээр болганы биске, ол концерттерни организастап белеткээн чогаадыкчы бөлүкке, филармонияның удуртулгазы: директору – Тываның улустуң хөөмейжизи Эртине Туматка, уран чүүл удуртукчузу бодумга-даа, режиссёру – Тываның алдарлыг артизи, Тываның культуразының тергиини Орлан Монгушка, ук оркестрниң кол дирижёру, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Моолдуң культуразының тергиини Бааст Тугсбаярга улуг чедиишкин болганын демдеглевес арга чок. Ол ышкаш оркестрниң хөгжүмчүлери, филармонияның ыраажылары шак ындыг чаа хевирниң концерттерин ам-даа уламчылаарынга белен, хей-аът көдүрлүүшкүннүг шупту демниг ажылдап турар.
Ол ышкаш Тываның база бир онзагай, тускай үннүг “Угулза” бөлүүнүң найыралдыг коллективиниң хөгжүмчүзү кылдыр амы-хууда мени чалаанынга өөрүп, күзелдиим-биле бөлүктүң солун концерттеринге ам-даа киржип чоруурум база аас-кежик. Оон аңгыда "Khoomei Beat" бөлүктүң база хөгжүмчүзү болганымга өөрүвес аргам чок. Ол бөлүүвүс-биле чүгле Россия, Европа эвес, өске-даа чурттарже үнүүшкүннерни кылып, фестивальдарга, мөөрейлерге чаңгыс эвес удаа тиилеп, бедик шаңналдарны алгылаан бис. Оларның аразында 2024 чылда "Khoomei Beat" Россияның этниктиг хөгжүм талазы-биле кол шаңналының эдилекчизи болган.
Бахтың, Бетховенниң, Шопенниң, Шостакович болгаш өске-даа делегей чергелиг композиторларның хөгжүм чогаалдарын виолончельге ойнап, чонумга бо хөгжүм херекселиниң кайгамчык чараш үнүн таныштырыксаар мен. Амдыызында хөйнүң сонуургалы колдуунда эстрада ырларынче чая базып турары харааданчыг. Ынчалза-даа “Хөгжүм, сеңээ ынак-тыр мен!” – деп ыыткыр чугаалаксаар мен. Хөгжүмнүң ачызында сеткилимде дойлуп турар чонумга болгаш Тыва чуртумга бүгү ынакшылымны илередиптер аргалыг болганым – аас-кежиим деп үнелеп чор мен.
/ Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Айдың Седииниң хууда архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5