Ада-иевис Александр Курзун-оолович биле Тамара Токпаевна Кууларлар өг-бүле тудуп чурттаандан бээр бо чылын 50 чыл мугур оюн демдеглеп турарлар. Олар алды кысты, бир оолду төлептиг кижилер кылдыр азырап, өстүрүп кааннар.
Ачавыстың алыс чурту Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми суур, хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Ававыстың ук-төөгүзү Ийи-Тал Кыргыстарындан кижи. Ол бичии чорааш, өскүс артарга, Каъкка чоок төрелдери азырап өстүрүп, доруктуп кааннар. Олар хып дээн чалыы үезинде бот-боттарын тыпчып алгаш, ынчангы Таңды кожууннуң Салчак Тока аттыг совхозунга амыдыралды тудуп, совхозка үлүг-хуузун киирип ажылдап чорааш, совхоз дүжерге, хууда мал ажылынче шилчээш, хүндүлүг дыштанылгаже үнгеннер.
Мынча хөй ажы-төлдү эртем-билигге чедирип, азырап алыры амыр эвес, ылаңгыя берге 90 чылдарда. Ажы-төлүн дээди эртемге чедирип, чон аразынга төлептиг кижилер болзун дээш, ада-иевис карак кызыл, олут-чыдын чок ажылдап чораан дээр болза, хөөредиг чок болур. Чажыды чүл дээрге, ада-иевис кажан-даа бергелер келирге, муңчулуп, муңгарап көрбээн. Оларның аксындан «амыдырал берге-дир» деп чугаа черле үнүп көрбээн. Чеже-даа күрүне ажылынга ажылдап чорза, хууда мал-маганын тудуп, ногаа аймаан, улуг шөлдерге картошканы тарып, ажаап чорааннар.
Ада-иевистен «акша чок» деп чүүл база дыңнавас турган бис. Ачавыс «өрелиг өөделевес» дээр, ынчангаш ада-иевистиң кажан-даа кижилерден чегдинип турганын көрбээн бис. Ачавыс ыяштан стол-сандайны чазааш, садып тургаш херек акшаны чыып алыр чораан. Акшаны чарарда, дыка таптыг кады сүмележип тургаш, хуваап чарып алырлар. Бо үеде «Саң-хөө билиглеринче» чуртувус дыка улуг кичээнгейни салып турар болгай. Ону школа, уруглар садынга-даа өөредир апарган. Бисти «ындыг болуңар, мындыг болуңар» деп чагып-сургавайн-даа чорааннар. Олар чайгаар-ла биске дириг чижек болган: амыдыралга кызымаан, шынчы аажы-чаңын көрүп өзүп келген болгаш, амгы үеде боттарывыс амыдыралывыста база ада-иевистиң эки чүүлдерин дөзеп, шиңгээдип алган бис.
Бичии чораанывыстан чылыг-чырык сактыышкыннар: сайзанактап ойнап турганывыс, кежээлерде ада-иевисти олуртуп алгаш, шии, концерт көргүзүп, долгандыр шашкилеп турганывыс, сактып келиримге, эң-не эргим. Онаалгаларны ачам-биле кады кылыр чораан бис. Кежээлерде ачавыс биске солуннарны, номдан тоолдарны, чечен чугааларны номчуп бээр чораан. Ачавыс чыварлыг соок, суггур чаъс дивейн, өшкү-хоюн, инектерин кадарып чоруптар кижи. Авамның холу эң-не чемзиг. Өөренир шак чоокшулаан тудум, бажың иштин чаагай чыт долар. Та кажан-чежен быжыртынып четтигип турар кижи? Ооң быжырган «пермячилери» эң чаагай. Черле «пермячи» быжырар улус ховар боор. Ёзулуг өгнүң ишти — авам топтуг-томаанныг, дыңзыг чугааланып, бисти кончуп турганын-даа сагынмас мен. Далган дүлген быдааны даады иелээн кылыр улус. Авам далганны тудуп бергеш өерге, ачам хээндектеп үзер, «чемзиг-холдуг дээптерге...» дээш, ойнай-сылдай чугааланыр кижи. Ажылды ада-иевис кады кылырлар, «сээң ажылың, мээң ажылым» деп ажылды аңгылап турганын-даа сагынмас мен. Иелээн кады ырлажы бээрге, чаптанчыы аттыг улус. Чеже-даа назыны улгады берген болза, боттарын аянныг кылдыр алдынып, каастанырынга ам-даа аажок ынактар.
Чеди ажы-төлүнүң аразындан уруглары Эльвира Александровна, Анжела Александровна, Чодураа Александровна – Россия Федерациязының Президентизиниң «Тулган башкы» грантызының база «Тергиин класс башкызы» деп Тыва Республиканың Чазааның шаңналының эдилекчизи, Азияна Александровна база-ла «Тергиин класс башкызы» деп Тываның Чазак шаңналының эдилекчизи — шупту дээди категорияның аңгы-аңгы эртем башкылары болуп, келир үениң салгалдарын чүс-чүзү-биле өөредип-кижизидип, улуг амыдырал оруунче углап, чедиишкиннерлиг, шаңнал-макталдыг ажылдап чоруурлар. Уруу, Чойгана хөй чылдар иштинде Хереглекчилерниң эргелерин камгалаар болгаш кижиниң чаагай чоруунуң талазы-биле федералдыг албан черинге ажылдааш, хөрек демдээниң эдилекчизи болган. Ол күш-ажылдың хоочуну, амгы үеде хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, хуу сайгарлыкчы болуп ажылдап чоруур. Хеймер кызы Сандра Александровна Тыва Республиканың федералдыг казначейство эргелелинде үре-түңнелдиг ажылдап чоруур. Оларның аразында угбаларының, дуңмаларының, ада-иезиниң кол дагдыныкчызы, чаңгыс оглу Алик Александрович чонга чагыг ёзугаар демирден кылган янзы-бүрү эдилелдерни, херекселдерни кылып берип чоруур кончуг ус-шевер, салым-чаяанныг дарган. Ажы-төлү колдуунда ада-иезиниң соон салгап, база-ла хөй ажы-төлдүг үлегерлиг өг-бүлелер болуп чурттап чоруур бис. Ниити уйнуктарының саны чээрби дөрт кижи. Уйнуктарының аразында кымны чок дээр: шагдаа, башкы, эмчи, тренер дээш оон-даа өске.
Ада-иевис өөнге ажы-төлү чыглып келгеш, «бисти хөй кылдыр чаяап, бергелерге торулбайн, эртем-билигге чедирип кааныңар дээш четтирдивис» деп ажы-төлү чугаалап чоруур-дур бис. Тыва кижиниң байы – ажы-төлүнде дээр болгай. Ажы-төлү эки чурттап чоруур болза-ла, ада-иези омак-сергек, кадык чурттап чоруур боор. Ынчангаш ада-иеңерни үнелеп, утпайн чорууруңарны кыйгырдым.
/ Чодураа Соян, ортун уруу.
Чуруктарны өг-бүлениң архивинден алган.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26