Спорттуң янзы-бүрү хевирлериниң бирээзи – хөккей. Хөккей ийи аңгы хевирлиг: шайбалыг болгаш мячилиг. Россияга баштай мячилиг, ооң соонда шайбалыг хөккей нептерээн. Шайбалыг хөккейни Россияже даштыкы инженерлер болгаш сайгарлыкчылар киирип эккелген. 1909 чылда Санкт-Петербург хоорайга бир-ле дугаар хөккей маргылдаазы профессионал эвес ойнакчылар аразынга болган. Ынчалза-даа ынчан спорттуң бо хевири Россияга сайзырал албайн барган.
1946 чылдың декабрь 22-де ССРЭ-ге бир-ле дугаар хөккей чемпионады эгелээн. Ынчангаш 1946 чылдың декабрь 22-де хөккей оюну Россияга албан ёзузу-биле эгелээн хүн болуп турар. Бир дугаар болган турнирге 12 команда киржирге, баштайгы чемпионнар Москваның «Динамо» командазы болган.
1954 чылда ССРЭ-ниң чыынды командазы Стокгольмга делегей чемпионадынга тиилелгелиг киришкен. Шиитпирлиг оюнга совет хөккейжилер Канаданы 7:2 сан-биле уткаш, делегей чергелиг хөккей маргылдаазынга чемпионнаан. А 1956 чылда Кортина-д'Ампеццога болган оюннарга бир дугаар олимпийжи алдын медальды чаалап алганнар. 1960-1980 чылдарда ССРЭ-ниң чыынды командазы делегейге тергиидеп, чемпион титулдан дүшпейн турган. 22 катап болган делегей чемпионнадынга 8 алдын медальды чаалап алганнар. 1972 чылда совет команда Канада-биле төөгүлүг чараш оюнну бүгү делегейге көргүскеннер. 1980 чылдарда Вячеслав Фетисов, Игорь Ларионов, Павел Буре дээн ышкаш чаа «сылдыстар» тывылган.
Совет Эвилели буураан соонда, экономиктиг кризис болгаш шыырак ойнакчыларның даштыкы клубтарже чорупканы хөккейниң «салым-чолунга» эки эвес рольду ойнаан. Ынчалза-даа 1993 чылда Россияның чыынды командазы бир дугаар делегей чемпионадынга тиилээн. Оон бээр 15 чыл болганда, 2008 чылда делегей чемпиону деп титулду дедир эгиткен. 2012 болгаш 2013 чылдарда база катап делегей чемпионадынга улай-улай тиилээн. 2018 чылда Пхёнчханга Олимпий оюннарынга алдын медальды чаалап алган.
Россияда Континенталдыг, Дээди, Аныяктар деп үш аңгы профессионал хөккей лигалары бар. Россияның хөккейге чыынды командазы ам-даа делегейниң эң-не шыырак командаларының санынче кирип турар хевээр. Аныяктарниң хөккейге сонуургалы оттуп, хөккей ойнаар оолдар көвүдээн.
Совет үеден бээр-ле Тывага спорттуң бо хевири сайзырап эгелээн. Баштайгы командалар Кызылга болгаш өске-даа хоорайларга, сумуларга тургустунуп, хөккей оюну аажок хөгжээн. 1970-80 чылдарда республиканың Хөккей федерациязы көскү чедиишкиннерни чедип алган. 1990 чылдарда хөккей чаа идигни алган: амгы үениң катоктары туттунган, уруглар болгаш аныяктар школаларының ажылы күштели берген, республиканың командалары Россияның чемпионаттарынга доктаамал киржип эгелээн. Чижээлээрге, Кызыл хоорайның «Дорожник» хоккей клуву 1990 чылда Россияның чемпионадынга алдын медальды чаалап алган, а 2020 чылдарда тыва хөккейжилер Россия чергелиг хөккей маргылдааларынга чедиишкинниг киржилгезин уламчылап турар.
Кожууннарда хөккей оюнунуң чыынды командалары хөккейни сайзырадып, аныяк-өскенни хаара тудуп турар. Чижээлээрге, Бай-Тайга кожууннуң Шуй сумузунуң чурттакчызы Буян Ооржактың дыңнатканы-биле алырга, шуйжулар хөккейлээр дээш, кыш дүжерин четтикпейн манаарлар.
«Кыш дүжерге, суур адаанда шөлге дошту кудуптарга-ла, суурнуң кудумчуларында конькилер чүктепкен улуг-биче чон аай-дедир шуужуп эгелээр. Улуг шөлге улуг улус ойнааш, сыңышпайн баарга, бичии эрлер, бис, кыдыынга кара-сугга-даа ойнаар турган бис.
Дош кудары база амыр эвес. Аңгы үстүрүп белеткеп каан шөлдүң кыдыында кара-суг агып чыдар, ол кара-сугну шөл кырынче чайыпкаш, бир дугаар хүнүнде турган черниң таваан долдуруптар бис. Ооң ийи дугаар хүнүнде база дүүнгү-ле суг аксып каан шөлүвүстүң кырынче кара-сугну аксыптар бис. Доңа бээрин манап алгаш, үш дугаар суг куткаш, доңа бээрге, ойнап болур. Куткан соонда, хыраазын аштаар деп ажыл бар. Кара-суг чылыг чыдар болгаш кыры хырааланып чыдар болур. Ону кылайтыр аштааш, ойнап кириптер. Ол дээрге анаа ойнаар дош-тур. А бир эвес маргылдаа эрттирер дээн болза, эң-не сөөлүнде доскаарга хайындырып каан изиг сугну ол дош кырынче кудар. Чүге дээрге изиткеш доңуруп каан дош канчаар-даа конькилээрге, черле чарылбас боор. А соок сугдан кудуп каан дош хөй кижи конькилеп эгелээрге, чарлыгылап каар» – деп, Буян Ооржак чугаалады.
Хөккей оюну кончуг шыдамык, кызымак улустуң оюну-дур. Бир эвес олар боттары конькилээр дошту кудуп, кылып албас болза, ону кым-даа кылып бербес болгай. Ажык дээр адаанда дошту кудуп белеткеп алырга, хар чагган санында-ла ооң харын аштап-арыглаар апаар. Ол бүгүнү сумуларда хөккей ойнакчылары боттары организастап, кылып ап турарлар. Оон ыңай олар спортчу инвентарьны база боттарынга садып, четчелеп ап чоруурлар.
«Ооң мурнунда шаанда хөккей ойнап чораан хоочун акыларывыстың инвентарын ажыглаар турган бис. Чамдык шыдаар улус боттары садып-даа алыр, а бир чамдык ойнаары шыырак, садып алыр аргазы чок оолдарны сайгарлыкчылар деткип, садып берип-даа турар. Хөккейге аажок сонуургалдыг, хүннүң-не дошта халып турар бичии оолдарны хоочун акыларывыс эскерип кааш, спортчу инвентарын четчелеп берип-даа турар» – деп, Буян немеди.
Чылдың-на кыш дүжерге, Бай-Талга сезон ажыдыышкыны эгелээр. Ооң соонда Ак-Туруг, Чөөн-Хөмчик дээш аңгы-аңгы кожууннарда хөккей маргылдаалары болуп турар. Колдуунда-ла Бай-Тайгадан 3, ОБЯ-дан 1, Ак-Туругдан 1, Ийи-Талдан 1, Баян-Таладан 1, Чеди-Хөлден 1 дээш 8-9 команда кыштадыр болуп эртип турар хөккей маргылдааларынга киржип турар. Бир эвес республиканың кожуун бүрүзү хөккей маргылдаазынга киржир командалыг апаар болза, регионга хөккей элээн хөгжүлдени алыр дээрзи билдингир.
Буян Ооржактың ойнап турар командазында спорттуң кандыг-даа хевирин ойнап чоруур ойнакчылар бар. Кышкы үеде олар хөккейни, а чылдың өске үелеринде спорттуң өске хевирлерин ойнаарлары-даа бар.
«Командада ойнап чоруур хөккейжилер спорттан аңгыда, анаа амыдыралда-даа чаңгыс аалдың ажы-төлү дег үнчүп-киржип, эдержип чоруур бис. Боттарывыстың күзеливис-биле республикадан үнүп, Аскизке болган маргылдаага-даа киришкен бис. Ынчан 3 дугаар чер алдывыс. Мячилиг хөккей ойнап чоруур бис» – деп, Буян чугаалады.
Ажыы-биле чугаалаарга, Шуй сумузунуң чурттакчы чону кышкы үеде ажык дээр адаанга халас ойнаар дошту боттары кылып алгаш, кадык амыдыралды боттары боттарынга тургузуп ап чоруур. Ажык дээр адаанда спорт залдың берге талазы – чагган харын удур аштап ойнаары-дыр.
Өске сумуларның чурттакчы чону спорттуң кайы хевирин ойнап чоруур ирги?
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn