| Ш.Н.-С. ОНДАРНЫҢ 100 ХАРЫНГА |
1926 чылдың ноябрь 17-де Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкинде Чиңге-Хемге Шагдыр-оол Ондар хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге он бир уругнуң алды дугаары болуп төрүттүнген. Школа соонда Кызылдың башкы училищезинче өөренип киргеш, 1955 чылда дооскаш, ол-ла чылын Красноярскының башкы институдунуң биология, география факультединге өөренип кирген, ону 1958 чылда дооскан. Партияның Дээди школазын 1979 чылда бот-өөредилге-биле база доозуп алган.
Сүт-Хөл районнуң школаларынга башкылап, өөредилге эргелекчилеп, директорлап ажылдаан. 1968 чылдың октябрь 30-де Мөңгүн-Тайга районнуң партия конференциязынга ону СЭКП райкомунуң бирги секретарынга соңгуп каан. Хүлээнгени күштүг, партияның даалгазын күүседир апаар. Агаар-бойдузу кадыг-шириин, төптен дыка ырак кожуунга Шагдыр-оол Ондар үзүктел чок 19 чыл удуртукчулап ажылдаан. Көшкүн культуразын амдыгаа чедир салбаан, кайгамчык ажыл-ишчи чон-биле ажылдаары чеже-даа аар-берге болза, аныяк дарганың шыдамыккай мөзү-шынары дадыгарынга улуг улусчу академия болган.
Күзүн, чазын хар холумактыг күштүг хат үш-даа хонукта соксавайн, хадааш туруптар. Дүргени секундада 30-40 метр чеде бээр. Ынчан мал кажаадан одарже үнер арга чок апаар, чамдыкта хүндүс хенертен хадып кээрге, хойну коданынче ээлдирип эккээр арга чок боор. Бичии-ле ыжык чоога, ыйгыл черге бөле дозуп алгаш, хондурар ужурга таваржыр, ол үеде мал-даа, кадарчы-даа доңуп, берге байдалга таваржы бээрге, шыырак эр кижилерге балды, хүүректи тудускаш, машина четпес белде коданнарже орукту удур аштап чорааш четкеш, малчыннарга дузаны көргүзүп турган. Мал чемин белеткеп алыры-биле колхозтардан сиген кезер бригадаларны Тес-Хем кожууннуң Ак-Чыраага тургускаш, мал чемин белеткээрин организастаан.
Эң берге айтырыг — Мугур-Аксындан Өвүрнүң Саглыга чедир орук айтырыы. Барлык хемни кежир көвүрүгнү септеп алырга, тайга черниң шапкын хеми чаъстардан чайыктааш, ону үрей шаап кааптар. Чылдың-на ол көвүрүгнү септеп, акша-хөреңги октаарга, саң-хөө талазы-биле когаралдыг. Ол айтырыгны Шагдыр-оол Норбу-Самбууевич СЭКП Тыва обкомнуң мурнунга шыңгыызы-биле тургускан.
СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Григорий Чоодуевич Ширшинниң даалгазы-биле орук тудуунуң инженерлери-биле сүмележип тургаш, Ак-Довуракта “Тываасбест” комбинадының специалистерин, техниказын хаара туткаш, Барлык хемниң ийи талазында дужааш туругларны үттеп тургаш, каң демир чагыларны ынаар киир шаптыргаш, көвүрүгнү үер үреп шыдавас быжыглаашкыннарны кылдырган.
Мөңгүн-Тайга районга ажылдап тургаш, «Күш-ажылдың Кызыл тук» ордени-биле 2 удаа, «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «В.И. Ленинниң төрүттүнгениниң 100 чыл оюнуң» база «Күрүне кызыгаарын камгалаарынга шылгарал» болгаш «МАР-ның 50 чыл оюнуң юбилейи» медаль, «Улустарның найыралы» ордени-биле шаңнаткан. 1988 чылда хар-назы улгатканы-биле пенсияже үнген.
Ат-алдарлыг дарганың агайы Сат Борбак-ооловна Шагдыр-оол Тыва АССР-ниң школаларының алдарлыг башкызы. Республиканың башкылар билии бедидер институдунга ажылдап тургаш, тыва дыл болгаш улусчу ёзу-чаңчылдарны өөредилге-кижизидилге ажылынга ажыглаарының талазы-биле методиктиг сүмелерни ажылдап кылып, башкылаашкынның арга-дуржулгазын байыткан. Бо үеде хоочун башкы ажы-төлүнүң уйнуктарын азыражып, омак-сергек 94 харлап турар.
Ол өг-бүлениң кызымак ажылдап чорааны, Мөңгүн-Тайганың бедиинче үнер альпинистерниң ышкаш, ийи бодунуң аразынга солун маргылдаалыы-биле кайгамчык. Ону дараазында одуруглар-биле илередикседим.
Хат эрниң бөргүн ушта шааптарга,
Кадайы ону черге дүжүрбейн:
— Харын-даа мен четтиктим — деп,
Каттырып чугаалаан.
— Куду аастыг бөрт дээрге, а өршээ!
Кудайда кижиниң сүлдези-дир.
Ону черже ышкынып болбас — деп,
Норбу-Самбуу сөглээн.
Мөңге меңги кырын шыпкан Мөңгүн-Тайга
Бөдүүн чонну ажыл-ишке дадыктырган.
Кадыг-шириин бойдузунуң бергези
Каңналдырып быжыктырган.
Черлиг-оол КУУЛАР, Тываның улустуң чогаалчызы.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn