Тываның экономиказында болуп турар өскерлиишкиннерни демдеглээри чугула. Чижээлээрге, сөөлгү тос айны түңнеп чугаалаар болза, чаа эгелээшкиннер-даа, уламчылап, хөгжүп турар бүдүрүлгелер-даа хөй.
Ол бүгү Тываның бот-тускайлаң социал-экономиктиг хөгжүлде программазының болгаш Россияның Чазааның деткимчези-биле боттандырган 2 хуу чиигелделиг ипотека программазының деткимчези-биле боттанып турар дээрзин сагындыраал.
БИИ-ХЕМ КОЖУУНДА ХАВАН ФЕРМАЗЫН ТУДУП ТУРАР
2025-2030 чылдарда Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускайлаң программазы ёзугаар «Восток Агро» КХН долу күжү-биле ажылдаар хаван фермазын тудар инвестиция төлевилелин боттандырып турар.
Төлевилел 2024 чылда ажылдап эгелээн. «Восток Агро» КХН ажыл-чорудулгазының шупту чадаларын, ооң иштинде тарылга ажылдарын болгаш мал чеминиң белеткелин, ол ышкаш хаваннар ажаап өстүрерин чорудуп турар. Бо ажылдың сөөлгү чадазы – эът болгаш эъттен кылган продукцияны садыг-саарылгаже киирген.
Фермада амдыызында 500 хаван бар. Хаванның баш санын 1000 чедирери планда көрдүнген. Ландрас биле тетрен деп эъткир болгаш чаглыг уксаалыг хаваннарны азырап турар. План ёзугаар фермада 15 ажылчынны ажылда хаара туткан. Ажыл-агый Туранда «Мясная лавка» деп тускай садыын ажыткан. Манчы кылыр цех ажыдарын база бүдүрүлге чери планнап турар. 107,203 сая рубль субсидияны ИПСЭР-ниң деткимчези-биле алгаш, ажыл-агыйын калбарткан.
«БАСТИОН» КХН-ДЕ
Бүдүрүлге Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программазындан күрүне деткимчези-биле ажылының күчү-күжүн улгаттырып, тудуг материалдарын болгаш чиик үлетпүр продукциязын бүдүрүп, тус черниң чурттакчы чонунга ажылчын олуттарны ажыдып турар.
«Бастион» КХН бодунуң акша-хөреңгизин болгаш ИПСЭР субсидияларын киириштирип тургаш, элээн каш бүдүрүлге объектилерин ажыткан. Ынаар даараныр мастерская, чук соңга бүдүрер цех, демир-бетон бүдүрүлгези кирип турар.
Демир-бетон кылыглар заводу 2025 чылда ажылдап эгелээн. Завод тротуар чадар даштарны, хана панельдерин, бордюрларны, фундамент блоктарын болгаш өске-даа тудуг материалдарын бүдүрүп турар. Оларның бүдүрген ишти хос тудуг блоктарын бажыңнар болгаш гаражтар тударынга садып турар.
Дааранылга цеги регионда тудуг болгаш орук компанияларын, эмнелге албан черлерин, даг-болбаазырадылга бүдүрүлгелерин тускай идик-хеп-биле хандырып турар. Оон аңгыда школачылар формазын даарап, Россияның Камгалал яамызының чагыгларын кылырынга белеткенип турар.
Ол-ла бүдүрүлге шөлүнде чуктан соңгалар бүдүрер цех база ажылдап турар. Чоокта чаа кожа регионнарның бүдүрүкчүлеринден соңга шилдерин садып ап, бүдүрүп эгелээни продукция чүгле хууда кижилерге эвес, а тус черниң тудуг компанияларынга база дыка херектиг болган.
Бо чылын олар ИПСЭР акшазы-биле асфальт-бетон заводунга дериг-херекселдерни садып алган. Күзүн оларны эптеп дооскан, удавас ону ажыдар.
Владислав Ховалыг ИПСЭР программазының деткимчези-биле республика тудуг материалдарынга бодунуң хереглелин хандырып шыдаар апарганын демдеглээн.
ААЛЧЫЛАР БАЖЫҢЫ
Тываның төвү Кызыл хоорайга ИПСЭР программазы-биле «Cosmos Smart» аалчылар бажыңының комплекизиниң тудуу 2025 чылдың кол болуушкуну болганын сактыр боор силер. Төлевилел 2027 чылда доостур-даа болза, 2026 чылдың үре-түңнелдиг ажылдарының санынче кирип чыдар. Тудуг уламчылап турар. Аалчылар бажыңынга 80 номер, 40 ажылчын олуттар ажыттынар.
ДҮК БОЛБААЗЫРАДЫР ЦЕХ «СЕРГЕИХИНСКИЙ ТЕКСТИЛЬ»
Төлевилел ИПСЭР акша-хөреңгизи-биле кылдынган: ону тургузарынга 178,2 сая рубль федералдыг деткимчени шилчиткен. Оон аңгыда бүдүрүлге «Кызыл» индустриалдыг парктың резидентизи болуп турар, ол «Биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорук» национал төлевилелиниң деткимчези-биле тургустунган (227 сая рубль).
«ЧЕДЕР» САНАТОРИЙ
Программаның чедиишкинниг күүселдезиниң бир көскү чижээ – «Чедер» санаторий-курорт болгаш кадык камгалал комплекизин катап ажыглалче кииргени. Кадыкшылга курортунуң тудуу регионнуң өрээлдер курлавырын 238 санга көвүдеткен. Сөөлгү чылдарда Тывага эвээш эвес чаартылгалар болуп, эки талаже өскерлип турар деп бүзүрелдии-биле чугаалап болур.
«ХОЙЖУ» ТӨЛЕВИЛЕЛДИ АЖЫЛДАП КЫЛЫП ТУРАР
«Төлевилел хой болгаш өшкү мал өстүрүп көвүдедип чоруур фермерлерге деткимчени көргүзер. Амгы үеде хой болгаш өшкү малдап чоруур ажыл-агыйларга деткимче кылдыр 300 баш хойну берип, чыл санында 18 киржикчини хаара тудар план бар. Фермер бизнезин хөгжүдер фонд таварыштыр амгы араттар ажыл-агыйын калбартыр аргалыг: чылдың-на 450 баштан тургустунган 26 кодан хевирлеттинер. ИПСЭР улуг бүдүрүлгелерге чылдың-на 700 хире баш хойлуг чеди мал ажыл-агый комплекизин тургузар ужурлуг» – деп, ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг санап турар.
Уксаалыг мал ажыл-агыйының инфраструктуразын хөгжүдери – Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының мурнады боттандырар сорулгаларының бирээзи деп, Владислав Ховалыг 2026 чылда ТР-ниң Дээди Хуралынга Айыткалында илеткээн дээрзин сагындыраал.
«2026 чылда хууда сайгарлыкчыларны деткиири-биле Социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазындан 170 ажыг сая рубль көрдүнген, ооң иштинде 100,6 сая рубль федералдыг бюджеттен, а 70 саязы бюджеттен дашкаар курлавырныы болур» деп ТР-ниң Чазааның 2025 чылда ажыл-чорудулгазының түңнелдериниң отчёдунда демдеглээн.
ГАСТЕЛЛО АТТЫГ НАЦИОНАЛ ПАРК
ИПСЭР программазының киржикчилериниң бирээзинге Кызыл хоорайда Гастелло аттыг национал паркта ажылдап турар хууда сайгарлыкчы Айдамир Паради хамааржыр. Аныяк сайгарлыкчының ажыл-ижинге күрүне программазы улуг идигни берген. Бо хүннерде паркта 3 чаа аттракцион ажылдап турар. Москвада Кыдат-биле ажылдап турар агентилел таварыштыр аттракционнарны садып эккелгеш, паркта салган.
А. ОНДАР түңнеп белеткээн.
Буян ООРЖАКТЫҢ болгаш Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn