Анай-Хаак Тюлюш 1990 чылда Туранның 2 дугаар ортумак школазын дооскаш, 1991-1995 чылдарда Кызылдың башкы училищезинге өөренип, “Эге класс башкызы” мергежилди чедип алган. Улаштыр ТывКУ-ну база доозуп алган. 1999 чылдан тура Кызылдың 14 дугаар ортумак школазынга, а 2020 чылдан тура 17 дугаар школада эге класс башкызы болуп 27 чыл дургузунда үзүктел чок ажылдап чоруур.
Ол – дээди чергениң эге класс башкызы. Анай-Хаак Владимировна башкылал ажылының хоочуннары Зинаида Михайловна, Владимир Калзын-оолович Тюлюштерниң өг-бүлезинге 1972 чылдың ноябрь 12-де төрүттүнген. Авазы эге класстар башкызы, ачазы ыры-хөгжүм башкылап, баянга ойнаар чораан. Олар уруг-дарыын күш-ажылга ынак, ажылдан халбактанып чоруур болза, хырын тодуг, каас-коя амыдыралдың үнер дөзү ол деп чүүлдү билиндирип, күш-ажыл кижини каастаар, алдаржыдар дээрзин чагып, амыдыралга өөредип чорааннар. Ооң-биле чергелештир бурунгу ужурларга, чоннуң чаңчылдарын сагып, өске-даа чоннарның культуразын хүндүлеп чоруурун өөредип, аңаа камныг, ону сагып, хүндүлээр чаагай чаңчылга кижизидип чорааннар. Ада-иези башкылар чораан болгаш оларның изин истээн ажы-төлү, уйнуктары, дөргүл-төрелдериниң аразында башкы эртемниглер хөй. Бичии Анай-Хаак өзүп келгеш, ада-иези ышкаш чоннуң ажы-төлүн өөредир башкы болур изиг күзелдиг чораан. Башкы эртеми дээрге мергежилдерниң эң дээдизи. Чүге дизе кандыг-даа мергежилди чедип алыр дээрге, ону ыяап-ла башкы кижи өөредир болгай. Эмчини-даа, бухгалтерни-даа, артисти-даа, инженерни-даа башкы өөредип, аңаа ол мергежилдерниң чажыттарын айтып берип, эртем-билиг-биле оларны чепсеглээр болгай.
Башкының амыдыралга даяныр күжү чүдел? Ооң келир үеже оккур көрүжү, ханы, мерген бодалдары болгаш бергелерден кортпас, чалданыш чок бедик тура-соруу-дур. Башкылал ажылынга мергежээн кижилерниң бергелерге тура дүшпес, шыдамык болгаш мерген угаанының шенелде ажылдары, кижини кижи кылыр дээш өөреткен эртем-билииниң көскү чижээ-дир. Кончуг кичээнгейлиг башкы өөреникчиниң карактарындан, ооң сагыш-сеткил бүдүжүнден, ооң өөрүшкүзүн болгаш аарышкызын дораан билип, эскерип каар. Башкы кижи өөреникчиге алдын хүннүң херели дег, чылыг, чырык угаанны берип, аңаа келир үеже идегелди, бүзүрелди, улуг күзелди оттуруп чоруур. Башкы чүгле кичээлдер эрттирери-биле кызыгаарланмас, ол бодунуң арга-дуржулгазын аныяк башкыларга база дамчыдып чоруур. Бо депшилгелиг, сайзыраңгай үеде бистиң ниитилеливис болгаш эртем-билиг чаңгыс черде турбайн, сайзырап турары-биле, башкы кижи база үениң аайы-биле бодунуң эртем-билиин бедидип, кижилерни өөредиринге болгаш кижизидеринге чугула билиглер-биле чепсегленген турар ужурлуг. Анай-Хаак Владимировна бодунуң ажылынга бердинген, уругларга ынак, оларның келир үеде чуртунга төлептиг, кижизиг, шынчы кижилер болурунга идегели улуг. Эң-не кол чүүл өөреникчилериниң ёзулуг идегелдиг өңнүү болурун чедип алыры. Амгы үениң чаа школаларынга ажылдаары солун, чүге дизе кичээлдер солун эртип турары-биле кым-даа чалгаараар үе тыппас.
Анай-Хаак Владимировна 2011 чылда “Чылдың башкызы” хоорай мөөрейинге киришкеш, «За красоту доброго сердца и любовь к детям» номинацияга тиилээн. Бодунуң байлак арга-дуржулгазын нептередип, ажык кичээлдерни хоорайның болгаш республиканың башкыларының метод каттыжыышкыннарынга эрттирип турар. Ооң кичээлдери тодаргай, билдингир болгаш организастыг чоруу-биле ылгалып, бедик үнелелди ап турарын айтыр апаар.
Ол чаңгыс эвес удаа мастер-класстарны эрттирип, ТывКУ-га билиин бедиткен кадрларга лекцияларны номчуп, «Эге школага чаа педагогиктиг технологиялар» деп эртем-практиктиг конференцияларга киржип келген. ”Өг-бүлеге аданың ролю” деп класс шагын ”Башкы” сеткүүлге чырыткан. 2012-2015 чылдарда ТР-ниң башкыларның аттестация комиссиязының эксперти, 2016-2020 чылдарда ТР-ниң күрүнениң шылгалда комиссиязының кежигүнү болуп ажылдаан. Эки ажылы дээш Өөредилге яамызының болгаш ТР-ниң хөй санныг хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи.
Башкының ажылы кончуг харыысалгалыг болгаш солун. 2025 чылда “Төрээн дыл болгаш чогаалдың” девискээр мөөрейиниң профессионал мергежилинге “Тергиин кичээл” номинациязының тиилекчизи болган.
/ Раиса ОНДАР, Тываның улустуң башкызы, РФ-тиң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26