| ЭРТЕМ ХҮНҮНГЕ УТКУШТУР |
Тываның күрүне университединиң философия кафедразының доцентизи, философия эртемнериниң кандидады Ондар Наталья Дөжүлдеевна 1974 чылдан тура амдыгаа чедир чаңгыс ол-ла кафедрада башкылап ажылдап чоруур. Ооң ажылчын базымнары Ленин кудумчузунуң 36 дугаар оран-савазынга Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга 1974 чылда эгелээн. Ниитизи-биле күш-ажылчы стажы 52 чыл четкен.
Ооң ачазы Ондар Дөжүлдей Бурзунеевич 55 чыл ажылдаан. Хөй чыл ажылдап чоруур арга-дуржулгалыг башкыны ада-иезиниң шудургу ажыл-ишчи чоруу амдыгаа чедир сорук киирип чоруур: “Авам, ачам эртем-билиглиг, ажыл-агыйжы кижилер. Оларның кылып чораан ажыл-ижи, кижизидилгези, чагыг-сөстериниң ачызында мен бөгүн шак мынчаар чедиишкинниг ажылдап чоруур мен. Ачам 55 чыл ажылдаан боорга, мен база аңаа чедир ажылдаайн деп бодап чоруур мен. Оон аңгыда кырган-аваларым база ажыл-ишчи кижилер болганывыска улуг үлүг-хуузун ойнаан. Олар бисти кезээде: “Ажылгыр-кежээ болуңар, кижи күжү кажан-даа төнмес“ деп чагып чораан. Кырган-ачаларымны база эки кижилер чораанын кырган-аваларым чугаалаар улус. Ада-иемниң-даа, кырган-аваларымның-даа чагыг сөстерин, кижизидилгезин бодумнуң уругларымга дамчыдып, оларны база-ла өгбелерим дег кижизиткен мен”– деп, Наталья Ондар чугаалаан. Бо бүгүнү ооң ажы-төлүнүң амгы үеде кандыг кижилер болганы көргүзүп турар. Уруу Алимаа Королёва, оглу Начын Монгуш амгы үеде ада-иезиниң, улуг өгбелериниң хөй чылдар дургузунда кадагалаттынып арткан кижизидилгениң дүрүмнериниң ачызында чон аразында төлептиг кижилер болуп ажылдап чоруур.
Наталья Дөжүлдеевнаның эртем-шинчилел болгаш башкылаашкын адырында хөй чылдар дургузунда кылып чорудуп келген хөй-хөй эртем ажылдары бодунуң ажылынга болгаш мергежилинге кайы хире бердингенин бадыткап турар. Школа доозупкаш, дораан-на философияны шилип алганындан ону делгем бодалдыг, делегейже көрүүшкүнү тускай кижи-дир деп чүүл көскү. Ол бодунуң шилип алган мергежилинге бичии-даа чигзинип, хараадап көрбээн, а харын-даа чоргаарланып чоруур. Ооң ажылдап кылган тускай курстары, лекциялары, өөредилге-методиктик номнары, сүмелери дээш кылган ажылы-ла хөй.
Университетке өөреткен, доостурган студентилерин каяа-даа чорааш, танып, сактып кээри кайгамчык. Олар база боттарының ээлчээнде башкызын көрүп кааш, аажок өөрүүрлер. “Студентилерниң ат-сывын сагынмас-даа болзумза, арын-шырайын черле утпас, кайы факультетке өөренип турганын сактып кээр кижи болган мен. Олар боттары база мен-дир мен башкы дижип четкилеп кээрге, өөрүнчүүн канчаар” – деп, ол бодунуң сагыш-сеткили-биле үлешти.
Наталья Ондарның хөй-хөй студентилериниң аразында кымнарны чок дээр. Бети дизе олар ооң кады ажылдап чоруур коллегалары, бодунуң билиглери, практиктиг арга-дуржулгазы-биле үлежип чоруур аспирантылары апарганнар. Өөреникчилеринге мерген угаанныг дагдыныкчы болуп чорууру кыдыындан көскү.
Ол бодунуң үезинде чымыштыг ажылындан аңгыда хөй-ниити ажылында база киржип чоруур. Тыва Республиканың “Эртем” эртемденнер эвилелин хөй чылдарда удуртуп, эртемден кижиниң ролюн күштелдирер, Тываның социал-экономиктиг, ниитилел-политиктиг сорулгаларын шиитпирлээринче, чоннуң культурлуг болгаш сагыш-сеткил талазы-биле деңнелин көдүреринче угланган хемчеглерни доктаамал эрттирип турар. “Эртем” эвилелиниң мурнундан Россияның хөй-ниити палатазының 1-ги составынга Тывадан чааскаан киргеш, Сибирь округунга болгаш Тывага канчаар-даа аажок хөй ажылды кылган. 2013 чылда Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутадынга соңгуткаш, аңаа эртем, өөредилге болгаш аныяктар политиказының комитедин удурткан.
Философия кафедразы – ооң чуртталгазы
1985 чылда Кызылдың педагогика институдунуң директорунуң дужаалы-биле Эртемденнер чөвүлели марксизм-ленинизм кафедразын эде тургузуп, философия болгаш КПСС-тиң төөгү кафедразы деп 2 кафедраны ажыткан. Ынчаар-ла философия кафедразының ажыл-ижи эгелээн. Оон бээр мугур 40 чыл эрткен. Дыңнаарга-ла, хөй ышкаш, а херек кырында ук кафедра ам-даа аныяк дээрзин кафедраның амыдырап келген үезиниң дургузунда аңаа амдыгаа чедир бүрүнү-биле бүгү күжүн болгаш үезин берип чоруур хоочун башкы Наталья Ондар санап турар: “Дөртен чыл дээрге ниитилелдиң сайзыралы-биле алгаш көөрге, ол көңгүс эвээш, чаңгыс дамды-дыр. Чаңгыс кижиге хамаарыштыр алырга, 40 харлыг кижи ёзулуг кижи, специалист болуп хевирлеттинип, быжа берген үези-дир. Шаанда тывалар 40 харлыг кижини ёзулуг кижи апарган деп санаар. Коллективке хамаарыштыр көөрге, ол дыка хөй үе-дир. Бистиң кафедравыс бо үе дургузунда бодунуу-биле сайзырап чоруп олурар”.
Философия кафедразының мугур 40 харлаанын 2025 чылдың декабрь 19-та ооң башкылары, доозукчулары, студентилери кады демнежип, 40 чылдың ажылын түңнеп, чедиишкиннерин санап, кандыг сорулгалар чедип алдынганын, кандыг башкылар ажылдап турганын, амгы үеде канчаар сайзырап келгенин сайгарып, улуг төөгүнүң чуруктарын көргеннер.
“Педагогика институду-даа турда, университет-даа апарганда, шупту факультеттер-биле ажылдап чоруур бис. Студент бүрүзү философияны өөренир ужурлуг. Ооң онзагайы чүл дээрге, кижи бүрүзүнүң өртемчейже көрүжүн хевирлеп, ону угаап билир кылдыр өөредири – бистиң хүлээлгевис” – деп, Наталья Ондар чугаалаан. Кижиниң өртемчейже көрүжүнден ниитилелге кандыг хамаарылгалыг болуру кончуг хамааржыр. Ылаңгыя эртем-биле ажылдап турар кижилерге ол кончуг чугула. Философия дээрге культураның эргежок чугула талазы дээрзин башкы демдеглээн: “Ол чокка культура турбас. Хөй-ле чылдар дургузунда философия турбаан. Баштай мифология, ооң соонда шажын-чүдүлге тывылган соонда, философия тыптып келген”.
Философия кафедразынга ажылдап чораан баштайгы башкыларның бирээзинге Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуну, социал-гуманитарлыг эртемнер башкызы Евгений Скрипов хамааржыр. Ол педагогика институдунуң башкылал ажылынга канчаар-даа аажок улуг исти арттырып каан. Ол бодунуң студентилериниң бүзүрелин чаалап ап, бодунуң өөредип турган эртемнеринге нарын айтырыгларны бөдүүн болгаш чедимчелиг дыл-биле чедирип, философияның нарын сөстерин тайылбырлаарда, улустуң аас чогаалын болганчок ажыглап чораан.
Кафедрага өөредилге-кижизидилге ажылын методиктиг кабинеттиң эргелекчизи, педагогика институдунуң доозукчузу, дээди өөредилге черинге амыдыралының хөй-ле чылдарын тураскааткан ТывКУ-нуң хоочуну Галина Сагачева чорудуп турган. Ол аажок харыысалгалыг болгаш сеткилинден ажылдаар кижи дээрзин Наталья Дөжүлдеевна демдеглээн.
Чаа тургустунган кафедраның таваан Москваның М.В. Ломоносов аттыг күрүне университединиң, А.А. Жданов аттыг Ленинградтың күрүне университединиң база Горький аттыг күрүне университединиң философия факультеттериниң доозукчулары тургузуп каан. Кафедрага баштай-ла ажылдап эгелээн башкыларга философия эртемнериниң кандидаттары Наталья Дөжүлдеевна Ондар боду база ооң кады ажылдап эгелээн эштери Марина Монгушевна Гаврилова, Тамара Бүдегечиевна Бүдегечиева олар хамааржыр. Ол ышкаш улуг башкылар Галина Орланмаевна Лицкевич, Людмила Семеновна Очур-оол база кафедраның лаборантызы, педагогика институдунуң доозукчузу Лариса Санчы база ажылдап турган.
Баштайгы чылдарда кафедра философия эртемнериниң допчузун тургузуп, ооң башкылаашкынының методиказын ажылдап кылып турганнар.
1992 чылда кафедрага философия эртеминиң кандидады О.М. Хомушку, улуг башкылар В.Р. Фельдман, Е.К. Даваа немежип келгеннер.
1995 чылда Наталья Ондар, Тамара Бүдегечиева олар башкыларга методикаларны, өөредилге программаларын чырыкче үндүрген. Ол ышкаш философия кафедразының башкылары педагогика институдунуң башкыларын шуптузун чыып алгаш, методологтуг семинарны база эрттирип турган. Ол ышкаш “Шажын өөредилгезинче киирилде эртем” деп кичээлге ажыглаар “Шажынның баштайгы хевирлери. Хамнаашкын” деп методика номун база белеткээн. Ада-чурттуң философиязынга болгаш Тываның культуразынга тускай курстарын база чорудуп турган. Наталья Ондарның “Ада-чурттуң философиязының төөгүзү” деп студентилерге методиктиг айтылгазы база чырыкче үнген.
1996 чылда М.М. Гаврилова биле М.Ш Артаевтиң кады ажылдап кылганы орус-тыва философия словары үнген. Ында 230 ажыг философияның амыр эвес терминнери кирип турар.
2005 чылдың январь айда философия кафедразынга төөгү эртемнериниң доктору, профессор Н.В. Абаевтиң удуртулгазы-биле көшкүн чоннарның сайзыралының лабораториязы тургустунган.
2006 чылда кафедрага “Культураның, уран чүүлдүң дүрүмнери болгаш төөгүзү” деп угланыышкынныг аспирантура ажыттынган. Ынчан Н.В. Абаев баштайгы аспирантыларны чыып алгаш өөреткен.
2019 чылда И.В. Брылина “Амгы үениң дээди өөредилге чериниң чаа моделин хевирлеп тургузар социокультурлуг байдалдар” деп темага доктор диссертациязын камгалаан. Ооң эртем сүмелекчизи философия эртемнериниң доктору, профессор О.М. Хомушку болган.
Кафедраның ажылдап келген 40 чылының дургузунда эң-не улуг үре-түңнелдиг үе 2010-2011 чылдар дээрзин Наталья Ондар демдеглээн. Ол үеде философия эртемнериниң кандидаттары С.С. Товуу, С.О. Монгуш, төөгү эртемнериниң кандидады Е.К. Даваа олар хары угда эртем чадаларын камгалап алганнар.
Үстүнде адаттынган ажылдар дээрге кафедраның эң-не кол чедиишкиннери деп санаттынар. Ооң 40 чыл дургузунда кылып келген ажыл-ижин шуптузун бижиир болза, солун арнынга сыңмас. Философия кафедразы өөредилге, эртем, кижизидилге талазы-биле сайзыралын уламчылап, “Культураның, уран чүүлдүң дүрүмнери болгаш төөгүзү” деп угланыышкын-биле аспирантура таварыштыр бедик мергежилдиг специалистерни белеткээринге улуг үлүг-хуузун киирип турар.
“Уран чүүлдүң улусчу культуразы” болгаш “Аныяктар-биле ажылды организастаары” деп кончуг хереглелдиг угланыышкыннар-биле бакалавриат хевиринге специалистерни белеткээр эрге-байдалды алганы кафедраның чаа чедиишкини болурун Наталья Ондар демдеглээн.
2025 чылда “Шажынче киирилде эртем” деп угланыышкын-биле “Сарыг шажынның төөгүзү, культуразы болгаш философиязы” деп эртемче студентилерни бир дугаар хүлээп эгелээн. Ол ышкаш философия кафедразында буддология болгаш тибетологияның эртем-өөредилге төвү база культурология эртемнериниң кандидады, доцент Ч.Х. Санчайның удуртулгазы-биле ажылдап турар. 2024 чылда “Сарыг шажынның философиязының үндезиннери” деп билиг бедидер онлайн курсту башкыларга болгаш сарыг шажынчы ламаларга философия эртемнериниң доктору, профессор О.М. Хомушку, философия эртемнериниң кандидады, доцент Х.К. Кадыг-оол олар эрттирген.
Хөй чыл ажылдаан хоочун башкы Наталья Ондарның чугаалап турары-биле алырга, кафедраның бодунуң мурнунда салдынган сорулгаларын чедип, бүгү-ле планнарны күүседиринге ТывКУ-нуң ректору, философия эртемнериниң доктору, профессор, Россия Федерациязының эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы Ольга Хомушку чугула рольду ойнап турар.
Кандидат болгаш доктор диссертацияларын камгалаары, культурология болгаш философия эртемнеринге шинчилел ажылдарының шыпшыынга чедип, чаа-чаа эртем ажылдарын бижиири, эртем болгаш башкылал ажылынга амгы үениң чаа хевирлерин ажылдап кылыры болгаш дилеп тывары дээш-ле 40 чыл болган философия кафедразының мурнунда салып алган, боттандырып чоруп олурар сорулгалары хөй дээрзин Наталья Дөжүлдеевна дыңнаткан.
Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29